Postepy Hig Med Dosw. (online), 2012; 66: 181-186
Review
Full Text PDF  

Mieszki włosowe nowym źródłem komórek macierzystych
Hair follicle as a novel source of stem cells
Romana Joachimiak1  , Anna Bajek1  , Tomasz Drewa1,2  
1Zakład Inżynierii Tkankowej, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, UMK Toruń
2Kliniczny Dział Urologii, Świętokrzyskie Centrum Onkologii, Kielce
Adres do korespondencji
dr n. med. Anna Bajek, Zakład Inżynierii Tkankowej, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera, UMK Toruń, ul. Karłowicza 24, 85-092 Bydgoszcz; e-mail: a_bajek@wp.pl

Otrzymano:  2011.11.28
Zaakceptowano:  2012.03.06
Opublikowano:  2012.04.16

Streszczenie
Inżynieria tkankowa jako prężnie rozwijająca się dziedzina nauki stwarza nadzieję na zastoso­wanie jej produktów w praktyce lekarskiej. Jednym z komponentów substytutów tkanek są róż­ne typy komórek, zwłaszcza komórki macierzyste. Obiecującym źródłem somatycznych komórek macierzystych są mieszki włosowe. Mieszki włosowe rozwijają się jeszcze w trakcie trwania ży­cia płodowego. Powstają na skutek oddziaływania komórek epidermalnych i mezenchymalnych. Dalsze etapy powstawania mieszka odbywa się pod kontrolą licznych czynników. Mieszki wło­sowe są siedliskiem różnych populacji komórek macierzystych i stanowią główne źródło komó­rek odpowiedzialnych za regenerację włosów, gruczołów łojowych i naskórka. Określenie „ko­mórki macierzyste mieszków włosowych" najczęściej używane jest do komórek nabłonkowych. Badania nad komórkami macierzystymi włosa komplikuje to, iż komórki macierzyste mieszków włosowych dzielą się stosunkowo rzadko.
Celem pracy jest przedstawienie charakterystyki komórek wyizolowanych z mieszka włosowe­go w świetle najnowszych badań.
Słowa kluczowe: mieszek włosowy • komórki macierzyste • inżynieria tkankowa


Summary
Tissue engineering as a rapidly developing branch of science offers hope for the use of its pro­ducts in medical practice. Among the components of tissue substitutes are different types of cells, especially stem cells. A promising source of adult stem cells is hair follicles. Development of follicles in the skin takes place even during fetal life. They arise due to the impact of epidermal and mesenchymal cells. The next steps in the formation of hair follicles are under the control of many factors. Hair follicles are the niche of various stem cell populations and are a major sour­ce of cells responsible for regeneration of the hair, sebaceous glands and epidermis. The term „hair follicle stem cells" is most often used in relation to the epithelial cell population. Hair fol­licle stem cell studies are complicated by the fact that these stem cells divide relatively rarely.
The aim of this study is to present the characteristics of cells isolated from the hair follicle in the light of recent research.
Key words: hair follicle • stem cells • tissue engineering




Wstęp
Według definicji Międzynarodowego Instytutu Zdrowia in­żynieria tkankowa to dziedzina nauki, której głównym ce­lem jest odtworzenie, utrzymanie lub poprawa funkcji tka­nek czy narządów, które uległy uszkodzeniu [44]. Obecnie inżynieria tkankowa jest szybko i prężnie rozwijającą się dziedziną nauki, dzięki której powstała nowa gałąź medy­cyny klinicznej - medycyna regeneracyjna. Dotychczasowe osiągnięcia w dziedzinie inżynierii tkankowej stwarzają nadzieję na ich przyszłe zastosowanie w praktyce klinicz­nej wielu schorzeń degeneracyjnych, a także chorób prze­wlekłych [67].
W celu wytworzenia działających substytutów tkanek nie­zbędne jest właściwe połączenie takich elementów jak: biomateriał, macierz zewnątrzkomórkowa oraz czynniki wzrostu tak, aby ich kompozycja była wsparciem dla ro­snących komórek [21,38]. Końcowym etapem przygoto­wania konstruktu tkankowego jest zaopatrzenie go w od­powiednią populację komórek. Idealnym rozwiązaniem byłoby zastosowanie komórek nieimmunogennych, o du­żym potencjale proliferacyjnym, zdolnych do różnicowa­nia się w różne typy wyspecjalizowanych komórek oraz do stworzenia w konstrukcie nisz komórek macierzystych zdol­nych do regeneracji odtworzonej tkanki. Wszystkie użyte komponenty powinny się przyczyniać do adhezji, prolife­racji i różnicowania zastosowanych komórek oraz prowa­dzić do odbudowy uszkodzonej tkanki [8,24].
Rozwój zagadnień związanych z biologią komórek macie­rzystych w ostatnich latach sprawił, że są one w centrum zainteresowania badań prowadzonych w ramach inżynierii tkankowej, prowadząc tym samym do wytworzenia w wa­runkach laboratoryjnych, takich tkanek jak kość, chrząstka czy mięśnie [9]. Ponadto unikalne właściwości komórek macierzystych sprawiają, że są one niezwykle atrakcyjnym materiałem badawczym dla takich dziedzin jak medycyna regeneracyjna, toksykologia in vitro czy embriologia do­świadczalna. Coraz więcej uwagi poświęca się metodom izolacji oraz hodowli somatycznych komórek macierzy­stych w warunkach in vitro [8,10,21,25].
Mieszki włosowe jako nisza komórek macierzystych
Komórki macierzyste zajmują odpowiednie miejsca, tzw. nisze, w tkankach organizmu. Pogląd o istnieniu swoistych anatomicznie miejsc, w których znajdują się komórki ma­cierzyste powstał ponad 40 lat temu podczas przeszcze­piania hematopoetycznych komórek progenitorowych. Wciąż jednak wiedza na temat nisz, ich struktury, właści­wości oraz wpływu na komórki macierzyste jest niewielka [48,56]. Nisza zapewnia odpowiednie środowisko komór­kom macierzystym, w którym mogą przebywać przez czas nieograniczony. Jednocześnie sprawia, że zasiedlające ją komórki macierzyste stanowią pulę komórek niezbędnych do utrzymania homeostazy podczas procesów gojenia i re­generacji tkanek [6]. Uważa się, że nisza to nie tylko lo­kalne mikrośrodowisko komórki macierzystej, lecz także sąsiadujące z nią komórki oraz macierz zewnątrzkomór­kowa. We wzajemne interakcje między komórkami, niszą i macierzą zewnątrzkomórkową zaangażowane są liczne cząsteczki adhezyjne [56]. Ponadto nisza jako zewnętrz­ne otoczenie komórki macierzystej, dostarcza wiele czyn­ników kontrolujących ich liczbę, proliferację decydują­cych o ich końcowym zróżnicowaniu. Do czynników tych należą m.in. cząsteczki sygnałowe, takie jak: Wnt, Notch, hh, BMP [34]. Wyniki badań przeprowadzonych w ostat­nich latach sugerują istnienie wyraźnych różnic w budo­wie i funkcjonowaniu nisz komórek macierzystych. Wiele z nich, umiejscowionych głównie w tkankach nabłonko­wych, ma nieskomplikowaną strukturę. Prawidłowe funk­cjonowanie takiej niszy oparte jest na powstaniu połączeń przylegających między komórką macierzystą i kilkoma wła­ściwymi jej komórkami podścieliska. Tak bliskie sąsiedz­two sprawia, że komórka macierzysta znajduje się w od­powiedniej pozycji do otrzymywania głównych sygnałów międzykomórkowych [48]. Do nisz mających bardziej skom­plikowaną organizację należy strefa podkomorowa zasie­dlana przez neuronalne komórki macierzyste. Otaczające je astrocyty, komórki wyściółkowe (ependyma), neurobla­sty czy komórki śródbłonka dostarczają dużo więcej sy­gnałów i czynników kontrolujących ich proliferację i róż­nicowanie [34].
Powstawanie mieszków włosowych podczas embriogenezy
Mieszki włosowe w skórze rozwijają się jeszcze w trakcie trwania życia płodowego w 8-12 tygodniu ciąży. Powstają na skutek oddziaływania dwóch głównych typów komórek: epidermalnych i mezenchymalnych. Proces kontrolowany jest przez wiele białek m.in. białka szlaku sygnalizacyj­nego Wnt/β-katenina, Sonic Hedgehog, a także transfor­mujący czynnik wzrostu (TGF-β), czynnik wzrostu fibro­blastów (FGF) czy czynnik martwicy nowotworów (TNF). Powstanie zawiązka włosa jest możliwe dzięki aktywacji szlaku sygnalizacyjnego Wnt/β-katenina. Komórki skó­ry właściwej poprzez białka Wnt pobudzają keratynocy­ty naskórka do intensywnej proliferacji i przekształcenia się w komórki włosa.
W rezultacie komórki nabłonkowe wnikają do mezodermy formując zawiązek włosa. Brak ekspresji b-kateniny lub obecność inhibitora szlaku Wnt - Dkk1 skutkuje zahamo­waniem tworzenia się mieszka włosowego [11]. Następnie komórki epitelialne poprzez białka szlaku Shh wysyłają do mezenchymy sygnał indukcji powstawania brodawki wło­sa. Dalsze etapy rozwoju mieszka włosowego obejmują organogenezę, a także proces dojrzewania mieszka włoso­wego. Powstawanie poszczególnych struktur mieszka wło­sowego, takich jak zewnętrzna osłonka włosa (ORS - outer root sheath), wewnętrzna osłonka włosa (IRS - inner root sheath), włos, a także zaopatrzenie go w naczynia krwio­nośne czy gruczoł łojowy odbywa się pod kontrolą licznych czynników działających na poziomie molekularnym [58].
Budowa anatomiczna mieszka włosowego
Mieszki włosowe różnią się znacząco między sobą wielko­ścią i kształtem w zależności od umiejscowienia. Wszystkie jednak mają podobną budowę anatomiczną. Dojrzałe miesz­ki włosowe znajdujące się w fazie wzrostu (anagenie), to struktury wielowarstwowe zbudowane z co najmniej 8 róż­nych populacji komórek. Do elementów mieszka włosowe­go zalicza się brodawkę włosa, włos wraz z osłaniającymi go warstwami komórek pochodzenia nabłonkowego, toreb­kę włóknistą, gruczoł łojowy oraz mięsień przywłosowy.
W budowie mieszków włosowych można wyróżnić dwa fragmenty: powyżej i poniżej przyczepu mięśnia przywło­sowego. Tylko dolna część mieszka (znajdująca się poni­żej przyczepu mięśnia przywłosowego, obejmująca bro­dawkę włosa) podlega przemianom w czasie kolejnych faz cyklu wzrostu włosa.
Brodawka włosa o gruszkowatym kształcie, znajduje się u podstawy mieszka włosowego. Stanowi źródło gęsto upa­kowanych fibroblastów, a także mezenchymalnych komó­rek macierzystych. Tuż nad nią znajduje się grupa komó­rek macierzy (niskozróżnicowanych keratynocytów), które na skutek interakcji z komórkami brodawki włosa, akty­wują szlak sygnalizacyjny Wnt. W rezultacie komórki ma­cierzy zaczynają intensywnie proliferować dając początek m.in. komórkom wewnętrznej osłonki włosa (IRS) oraz ko­mórkom kory włosa (cortex) [11,28,50]. Wraz z kolejny­mi podziałami powstające komórki powodują przesuwanie się ku górze komórek starszych, które stopniowo ulegają różnicowaniu, ostatecznie formując włos. Wytworzony włos otoczony jest przez warstwę skeratynizowanych, ob­umarłych komórek zwaną kutikulą, a jego rdzeń (medu­la) zbudowany jest z luźno upakowanych komórek. Trzon wytworzonego włosa otaczają dwie osłonki: zewnętrzna (ORS) i wewnętrzna (IRS). W zewnętrznej osłonce włosa (ORS), która powstała na skutek wpuklenia naskórka do skóry właściwej zlokalizowano region 'wybrzuszenia' (bul­ge region). Rejon ten stanowi miejsce przyczepu mięśnia przywłosowego, a jednocześnie niszę epitelialnych komó­rek macierzystych. Komórki te przez całe życie organizmu stanowią pulę komórek służących do odbudowy nie tylko włosa, ale i gruczołu łojowego oraz naskórka. W osłonce zewnętrznej włosa (ORS) znajdują się również melanocyty, komórki Langerhansa oraz komórki Merkela [5,12,28,60].
Lokalizacja komórek macierzystych w dojrzałym mieszku włosowym
Mieszki włosowe są siedliskiem różnych populacji ko­mórek macierzystych, co sprawia, że stanowią niezwy­kle obiecujące źródło multipotencjalnych, somatycznych komórek macierzystych. Jako samoodnawiające się mini­narządy umiejscowione w skórze, stanowią głównie źró­dło multipotentnych epitelialnych komórek macierzystych odpowiadających za regenerację m.in. włosów, gruczołów łojowych i naskórka. W warunkach fizjologicznych w rege­neracji naskórka uczestniczą komórki macierzyste warstwy podstawnej naskórka, dzięki którym naskórek utrzymuje zdolność do odnowy. Jednakże w przypadku wystąpienia jakichkolwiek urazów czy oparzeń całkowicie uszkodzo­ny naskórek regenerują nabłonkowe komórki macierzyste mieszków włosowych [13,41,47,63,65]. W wielu badaniach potwierdzono, iż w obrębie mieszka włosowego znajdują się także inne populacje komórek macierzystych. Drugą ważną grupą komórek macierzystych są mezenchymalne komórki macierzyste, które zlokalizowano w torebce włók­nistej i w brodawce włosa. Mają one potencjał do regenera­cji nie tylko komórek hematopoetycznych, lecz mogą tak­że różnicować się w komórki tłuszczowe, mięśniowe czy kostne [14,30,54]. Kumamoto i wsp. potwierdzili możli­wość uzyskania dojrzałych komórek tucznych z komórek torebki włóknistej włosa [29]. W obrębie mieszka wło­sowego obecne są również komórki o potencjale zbliżo­nym do komórek embrionalnych - są to komórki wywo­dzące się najprawdopodobniej z grzebienia nerwowego. Komórki te wykazują ekspresję nestyny i są zdolne do re­generacji m.in. neuronów, komórek glejowych jak i mela­nocytów [39,43,45,64].
Cykl wzrostu włosa
Mieszki włosowe są mininarządami o złożonej budowie, które przez całe życie podlegają cyklicznej regeneracji. W procesie tym wyróżniamy trzy fazy: szybkiego wzro­stu komórek (anagen), zaniku mieszka włosowego (kata­gen), fazę spoczynku (telogen) oraz wypadnięcie włosa (egzogen). Ów cykl świadczy nie tylko o zdolności miesz­ka włosowego do regularnej samoodnowy, lecz także su­geruje obecność populacji komórek macierzystych w jego obrębie [49,58]. Odbudowa włosa rozpoczyna się w fa­zie anagenu i prawdopodobnie uwarunkowana jest taki­mi samymi procesami jakie zachodzą podczas tworzenia się mieszków w czasie rozwoju embrionalnego. To wła­śnie w tej fazie cyklu wzrostu włosa komórki macierzyste mieszków włosowych różnicują się do wielu typów komó­rek; formują m.in. zewnętrzną i wewnętrzną osłonkę wło­sa (ORS i IRS), trzon włosa wraz z rdzeniem, korą i ku­tikulą. Nowo powstałe komórki wnikają coraz głębiej do skóry właściwej, powodując tym samym stopniowe odsu­nięcie brodawki włosa od regionu wybrzuszenia mieszka włosowego. Dochodzi do odtworzenia struktury miesz­ka włosowego. Mieszek włosowy przechodzi w kolejną fazę - katagen. Jest to moment, kiedy komórki wewnętrz­nej oraz zewnętrznej osłonki włosa, a także keratynocy­ty macierzy ulegają apoptozie, podczas gdy komórki bro­dawki włosa i komórki z regionu wybrzuszenia mieszka są przed nią chronione, m.in. poprzez ekspresję genu su­presorowego bcl-2 [28,58]. W efekcie brodawka włosa ulega obkurczeniu i przesuwa się w kierunku rejonu wy­brzuszenia mieszka włosowego, który przechodzi w sta­dium telogenu, tzw. fazę spoczynku. Charakterystyczną cechą tej fazy wzrostu włosa jest spowolnienie aktywno­ści biochemicznej oraz proliferacyjnej komórek. Z kolei w następstwie zdarzeń w katagenie, bliskie sąsiedztwo komórek brodawki włosa i komórek macierzystych z re­jonu wybrzuszenia umożliwia ich bezpośrednie oddziały­wanie, a tym samym stanowi sygnał do rozpoczęcia no­wego cyklu wzrostu włosa. Ostatnią fazą przemian jakim ulega mieszek jest egzogen, w którym dochodzi do wy­padnięcia włosa [28,58].
Nabłonkowe komórki macierzyste mieszków włosowych
Określenie 'komórki macierzyste mieszków włosowych' najczęściej używane jest do komórek nabłonkowych. Początkowo sądzono, że komórki macierzyste mieszków włosowych znajdują się we wtórnym zawiązku włosa, u podstawy mieszka włosowego w fazie telogenu [5,18,53]. Przyjęto, że wtórny zawiązek włosa podczas anagenu wę­druje w dół mieszka - do cebulki włosa, gdzie stanowi pulę komórek niezbędnych do budowy nowego włosa. Następnie w katagenie wraz z brodawką włosa przesuwa się w górę, gdzie przechodzi w stan spoczynku u podsta­wy telogenowego mieszka włosowego [5]. Teoria ta zo­stała poddana w wątpliwość, gdy Tang i wsp. udowodnili, iż to górna część mieszka włosowego, która nie ulega de­generacji jest w stanie odtworzyć całą jego strukturę [61]. Umiejscowienie niszy komórek macierzystych w mieszku włosowym pozostawała nieznana i wymagała dalszych ba­dań. Badania nad identyfikacją nisz komórek macierzystych włosa komplikowało to, iż komórki macierzyste mieszków włosowych, tak jak inne somatyczne komórki macierzyste, dzielą się stosunkowo rzadko. Wydłużony cykl komórko­wy minimalizuje liczbę błędów DNA podczas replikacji oraz zachowuje ich utrzymujący się potencjał prolifera­cyjny w ciągu życia organizmu. Klasyczna teoria podzia­łu komórki macierzystej zakłada, iż dzieli się ona asyme­trycznie, dając jedną komórkę potomną (macierzystą) oraz jedną komórkę przejściowo namnażającą się (TAC - tran­sient amplifying cell). Komórka TAC ma ograniczony po­tencjał proliferacyjny, po wyczerpaniu którego ulega koń­cowemu różnicowaniu [37,42]. Jedną z głównych metod identyfikacji komórek macierzystych dojrzałego organi­zmu jest wykorzystanie technik z użyciem bromodeok­syurydyny (BrdU) bądź znakowanej radioaktywnie tymi­dyny (3H-T). Substancje te służą do znakowania komórek znajdujących się w fazie S cyklu komórkowego. Po dwu­tygodniowym podawaniu zwierzętom doświadczalnym tych znaczników izotopowych, szybko dzielące się komór­ki będą traciły wbudowany BrdU czy 3H-T. Tylko komórki macierzyste, ze względu na swe rzadkie podziały komór­kowe, będą zawierały ten znacznik. Jednym z pierwszych doświadczeń tego typu był eksperyment przeprowadzo­ny przez Cotsarelisa i wsp. w 1990 r. Potwierdzili oni tezy Tanga [61], że komórki macierzyste mieszków włosowych znajdują się, nie jak dotąd sądzono w dolnej części mieszka włosowego z brodawką włosa, lecz w rejonie wybrzusze­nia mieszka włosowego [4,5,31,63]. Morris i Potten rów­nież potwierdzili występowanie macierzystych komórek w rejonie wybrzuszenia mieszka włosowego myszy w 14 miesięcy po podaniu znacznika izotopowego.
To, że komórki macierzyste regenerują tkankę w warun­kach fizjologicznych sprawia, iż powinny się charaktery­zować dużym potencjałem proliferacyjnym. W przypadku keratynocytów, ich zdolności proliferacyjne można zba­dać w warunkach in vitro wykonując test oceniający klo­nogenność lub oznaczając wydajność tworzenia kolonii (CFE - colony forming efficiency). W 1993 r. Kobayashi opublikował dane wskazujące, iż 95% wszystkich kolonii utworzonych z różnych fragmentów szczurzego mieszka włosowego pochodzi z regionu jego wybrzuszenia [22].
Badania z wykorzystaniem ludzkich mieszków włosowych także dowodzą, iż komórki o najwyższym potencjale klo­nogennym znajdują się w regionie wybrzuszenia mieszka włosowego [55]. Takie umiejscowienie komórek macierzy­stych mieszków włosowych doskonale tłumaczy teorię od­budowy mieszka przedstawioną przez Tanga i wsp. [61]. Jednocześnie usytuowanie niszy komórek macierzystych w głębi jego struktury jest logiczne z punktu jej ochrony przed uszkodzeniami mechanicznymi i fizycznymi (np. promieniowanie UV).
Markery nabłonkowych komórek macierzystych mieszków włosowych
Potencjalne możliwości wykorzystania komórek macie­rzystych mieszków włosowych (HFSC - hair follicle stem cells) do celów klinicznych sprawiają, że wciąż poszuku­je się swoistych markerów, które umożliwiłyby ich iden­tyfikację i izolację. Dotąd nie opracowano uniwersalnego zbioru antygenów charakterystycznego tylko dla komórek macierzystych mieszków włosowych. Duża różnorodność populacji komórek macierzystych skupionych w jego ob­szarze nastręcza wiele problemów na etapie izolacji ko­mórek [6]. Obecnie stosowane manualne metody izolacji HFSC, a także metody laserowego pozyskiwania skraw­ków LCM (laser capture microdisection) nie dają zadowa­lających rezultatów ze względu na trudność w otrzymaniu homogennej populacji komórek. Coraz częściej do izola­cji HFSC stosuje się cytometr sortujący komórki (FACS - fluorescent-activated cell sorter) [3].
Fenotyp wyizolowanych komórek HFSC opisywany jest na podstawie ekspresji różnych markerów, które po wie­lu analizach zaczęto powszechnie stosować do ich iden­tyfikacji. Obecnie wykorzystywane są dwie grupy mar­kerów nabłonkowych komórek macierzystych mieszków włosowych: białka wewnątrzkomórkowe (cytokeratyny) oraz białka powierzchniowe. Do najczęściej stosowanych 'potencjalnych' markerów HFSC gryzoni (myszy i szczu­rów) należą: keratyna 15 i 19, α6-integryna, β1-integry­na, CD34, p63 oraz CD71 [20,23,37,59,70].
Należy jednak pamiętać, że na zmiany ekspresji poszcze­gólnych markerów może wpływać hodowla komórek in vitro oraz różnice międzygatunkowe [6]. Jednym z naj­wcześniej wykorzystanych markerów do identyfikacji HFSC była keratyna 15 oraz keratyna 19. Ekspresję cy­tokeratyny 15 w ludzkich HFSC po raz pierwszy opisa­li Lyle i wsp. w 1998 r. Wyniki przeprowadzonych badań dowiodły, że komórki LRC (zatrzymujące znacznik, LRC - label-retaining cells) umiejscowione w regionie wy­brzuszenia mieszka jednocześnie wykazują ekspresję cy­tokeratyny 15 i 19. Nie obserwowano zaś ekspresji cyto­keratyny 19 w komórkach naskórka międzymieszkowego [36,59]. Podobne wyniki uzyskano dla mysich komórek mieszków włosowych [35]. W odróżnieniu od komórek macierzystych mieszków włosowych, przejściowo namna­żające się keratynocyty HFSC pochodzące z hodowli ana­genowych mieszków włosowych nie wykazywały obecno­ści cytokeratyny 15 [57].
CD34 to powierzchniowa glikoproteina występująca na wczesnych hematopoetycznych komórkach progenitoro­wych człowieka. Marker ten jest powszechnie używany do selekcji komórek macierzystych stosowanych w transplan­tacji szpiku kostnego [26,27]. Obecność CD34 potwierdzo­no w satelitarnych komórkach mięśniowych czy komór­kach śródbłonkowych [32,68]. W pracy Trempusa i wsp. potwierdzono współwystępowanie CD34 i CK15 w mysich nabłonkowych komórkach macierzystych mieszków włoso­wych [65]. Jednocześnie Ohyama i wsp. wykazali, że CD34 nie jest markerem swoistym dla ludzkich HFSC. Populacja komórek wyizolowanych z regionu wybrzuszenia mieszka włosowego człowieka, mimo braku ekspresji CD34, wciąż zachowuje właściwości komórek macierzystych [2,37,46].
Integryny to powierzchniowe białka adhezyjne umożli­wiające komórce oddziaływanie z innymi komórkami oraz składnikami macierzy zewnątrzkomórkowej. Działają jak przezbłonowe łączniki pośredniczące w interakcjach mię­dzy cytoszkieletem a macierzą zewnątrzkomórkową, przez co wpływają na kształt, orientację i ruch komórki. Ich udział w takich procesach jak proliferacja czy różnicowanie skło­nił do wykorzystania tej grupy cząsteczek powierzchnio­wych jako potencjalnego znacznika do selekcji komórek macierzystych. Jones i Watt z użyciem FACS'a podzielili keratynocyty na grupy w zależności od wielkości ekspresji powierzchniowych integryn. Komórki z najwyższym stę­żeniem b1-integryn wykazywały większą wydajność two­rzenia kolonii aniżeli komórki z ich niższym stężeniem. Poziom ekspresji odpowiednich integryn może stanowić marker dla różnych subpopulacji różnicujących się kera­tynocytów [37]. Nabłonkowe komórki macierzyste miesz­ków włosowych, podobnie jak komórki macierzyste naskór­ka, wykazują dużą ekspresję β1-integryny. To, że komórki wykazujące ekspresję β1-integryny mają dużo wyższy współczynnik wydajności tworzenia kolonii aniżeli komór­ki niewykazujące ekspresji β1-integryny również sugeruje możliwość wykorzystania tego markera do izolacji komórek macierzystych [66]. Uważa się, że glikoproteina ta jest od­powiedzialna m.in. za odpowiednie rozmieszczenie i silną adhezję do podłoża komórek macierzystych [36,51,69]. Li i wsp. oraz Trempus i wsp. zasugerowali, że również α6­-integryna może być wykorzystana jako marker do izolacji HFSC, bowiem ulega ekspresji tylko w keratynocytach war­stwy podstawnej [33,65]. Wielokrotnie marker ten stanowił dodatkowy czynnik selekcyjny podczas izolacji HFSC, np. z wykorzystaniem cytometrii przepływowej [3,33,41,62].
Podsumowanie
Komórki macierzyste mieszków włosowych wyizolowa­ne z regionu wybrzuszenia stanowią niezwykle atrakcyjną pulę komórek do celów regeneracji tkanek. Obecne w ob­rębie mieszka włosowego różne populacje komórek ma­cierzystych i ich właściwości do wielokierunkowego róż­nicowania, stwarzają możliwość wykorzystania mieszków włosowych jako alternatywnego źródła komórek macierzy­stych w dojrzałym organizmie.
Dostępność mieszków włosowych sprawia, że mogą być dogodnym źródłem komórek macierzystych, które oprócz szpiku kostnego czy krwi pępowinowej mogą w przyszło­ści mieć większe znaczenie w medycynie regeneracyjnej. Dużą zaletą mieszków włosowych jest możliwość mało­inwazyjnego sposobu pobierania materiału do izolacji ko­mórek macierzystych [1,14,16,40,49,52]. Badania w zakre­sie izolacji oraz biologii komórek macierzystych mieszków włosowych trwają już od ponad 20 lat i prowadzone są głównie na modelu mysim i ludzkim [17,19,22,63,70]. Nie opracowano jednak standardowej procedury izolacji nabłonkowych komórek macierzystych z mieszków wło­sowych, co jest spowodowane brakiem dla tych komórek zbioru swoistych markerów.
PIŚMIENNICTWO
[1] Aakiyama M., Dale B.A., Sun T.T., Holbrook K.A.: Characterization of hair follicle bulge in human fetal skin; the human fetal bulge is a pool of undifferentiated keratinocytes. J. Invest. Dermatol., 1995; 105: 844-850
[PubMed]  
[2] Albert M.R., Foster R.A., Vogel J.C.: Murine epidermal label-retaining cells isolated by flow cytometry do not express the stem cell markers CD34, Sca-1, or Flk-1. J. Invest. Dermatol., 2001; 117: 943-948
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[3] Blanpain C., Fuchs E.: Epidermal stem cells of the skin. Annu. Rev. Cell. Dev. Biol., 2006; 22: 339-373
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[4] Cotsarelis G.: Epithelial stem cells: A folliculocentric view. J. Invest. Dermatol., 2006; 126: 1459-1468
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[5] Cotsarelis G., Sun T.T., Lavker R.M.: Label-retaining cells reside in the bulge area of pilosebaceus unit: implications for follicular stem cells, hair cycle and skin carcinogenesis. Cell., 1990; 61: 1329-1337
[PubMed]  
[6] Drewa T.: Hodowle komórek macierzystych, zróżnicowanych i ustalonych linii, w wybranych chorobach układu moczowo-płciowego. Badania eksperymentalne. Rozprawa habilitacyjna, 2009
[7] Drewa T., Szmytkowska K., Włodarczyk Z., Sir J., Kierzenkowska-Mila C.: Does the presence of unwanted dermal fibroblasts limit the usefullness of autologous epidermal keratinocyte grafts? Transplant. Proc., 2006; 38: 3088-3091
[PubMed]  
[8] Evans N.D., Gentelman E., Polak J.M.: Scaffolds for stem cells. Materials Today, 2006; 9: 26-33
[9] Fröhlich M., Grayson W.L., Wan L.Q., Marolt D., Drobnic M., Vunjak-Novakovic G.: Tissue engineered bone grafts: biological requirements, tissue culture and clinical relevance. Curr. Stem Cell Res. Ther., 2008; 3: 254-264
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[10] Hodgkinson T., Yuan X.F., Bayat A.: Adult stem cells in tissue engineering. Expert. Rev. Devices, 2009; 6: 621-640
[PubMed]  
[11] Huelsken J., Vogel R., Erdmann B., Gotsarelis G., Birchmeier W.: β-catenin controls hair follicle morphogenesis and stem cell differentiation in the skin. Cell, 2001; 105: 533-545
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[12] Ito M., Kizawa K., Hamada K., Cotsarelis G.: Hair follicle stem cells in the lower bulge form the secondary germ, a biochemically distinct but functionally equivalent progenitor cell population, at the termination of catagen. Differentiation, 2004; 72: 548-557
[PubMed]  
[13] Ito M., Liu Y., Yang Z., Nguyen J., Liang F., Morris R.J., Cotsarelis G.: Stem cells in the hair follicle bulge contribute to wound repair but not to homeostasis of the epidermis. Nat. Med., 2005; 11: 1351-1354
[PubMed]  
[14] Jahoda C.A., Reynolds A.J.: Hair follicle dermal sheath cells: unsung participants in wound healing. Lancet, 2001; 358: 1445-1448
[PubMed]  
[15] Jahoda C.A., Whitehouse C.J., Reynolds A.J., Hole N.: Hair follicle dermal cells differentiate into adipogenic and osteogenic lineages. Exp. Dermatol., 2003; 12: 849-859
[PubMed]  
[16] Jaks V., Kasper M., Toftgard R.: The hair follicle-a stem cell zoo. Exp. Cell Res., 2010; 316: 1422-1428
[PubMed]  
[17] Kamimura J., Lee D., Baden H.P., Brissette J., Dotto G.P.: Primary mouse keratinocyte cultures contain hair follicle progenitor cells with multiple differentiation potential. J. Invest. Dermatol., 1997; 109: 534-540
[PubMed]  
[18] Kligman A.M.: The human hair cycle. J. Invest. Dermatol., 1959; 33: 307-316
[PubMed]  
[19] Klima J., Smetana K., Motlik J., Plzakova Z., Liu F.T., Stork J., Kaltner H., Chovanec M., Dvorankova B., Andre S., Gabius H.J.: Comparative phenotypic characterization of keratinocytes originating from hair follicles. J. Mol. Histol., 2005; 36: 89-96
[PubMed]  
[20] Kloepper J.E., Tiede S., Brinckmann J., Reinhardt D.P., Meyer W., Faessler R., Paus R.: Immunophenotyping of the human bulge region: the quest to define useful in situ markers for human epithelial hair follicle stem cells and their niche. Exp. Dermatol., 2008; 17: 592-609
[PubMed]  
[21] Knight M.A., Evans G.R.: Tissue engineering: progress and challenges. Plast. Reconstr. Surg., 2004; 114: 26E-37E
[22] Kobayashi K., Rochat A., Barrandon Y.: Segregation of keratinocyte colony-forming cells in the bulge of the rat vibrissa. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 1993; 90: 7391-7395
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[23] Kobayashi T., Shimizu A., Nishifuji K., Amagai M., iwasaki T., Ohyama M.: Canine hair follicle keratinocytes enriched with bulge cells have the highly proliferative characteristics of stem cells. Vet. Dermatol., 2009; 20: 338-346
[PubMed]  
[24] Koch T.G., Berg L.C., Betts D.H.: Current and future regenerative medicine-Principles, concepts, and therapeutic use of stem cell therapy and tissue engineering in equine medicine. Can. Vet. J., 2009; 50: 155-165
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[25] Koh C.J., Atala A.: Tissue engineering, stem cells, and cloning: opportunities for regenerative medicine. J. Am. Soc. Nephrol., 2004; 15: 1113-1125
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[26] Krause D.S., Fackler M.J., Civin C.I., May W.S.: CD34: structure, biology, and clinical utility. Blood, 1996; 87: 1-13
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[27] Krause D.S., Ito T., Fackler M.J., Smith O.M., Collector M.I., Sharkis S.J., May W.S.: Characterization of murine CD34, a marker for hematopoietic progenitor and stem cells. Blood., 1994; 84: 691-701
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[28] Krause K., Foitzik K.: Biology of the hair follicle: the basics. Semin. Cutan. Med. Surg., 2006; 25: 2-10
[PubMed]  
[29] Kumamoto T., Shalhevet D., Matsue H., Mummert M.E., Ward B.R., Jester J.V., Takashima A.: Hair follicles serve as local reservoir of skin mast cell precursors. Blood., 2003; 102: 1654-1660
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[30] Lako M., Armstrong L., Cairns P.M., Harris S., Jahoda C.A.: Hair follicle dermal cells repopulate the mouse haematopoietic system. J. Cell. Sci., 2002; 115: 3967-3974
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[31] Lavker R.M., Miller S., Wilson C., Cotsarelis G., Wei Z.G., Yang S.H., Sun T.T.: Hair follicle stem cells: their location, role in hair cycle and involvement in skin tumor formation. J. Invest. Dermatol., 1993; 101: 16S-26S
[PubMed]  
[32] Lee J.Y., Qu-Petersen Z., Cao B., Kimura S., Jankowski R., Cummins J., Usas A., Gates C., Robbins P., Werning A., Huard J.: Clonal isolation muscle-derived cells capable of enhancing muscle regeneration and bone healing. J. Cell. Biol., 2000; 150: 1085-1100
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[33] Li A., Simmons P.J., Kaur P.: Identification and isolation of candidate human keratinocyte stem cells based on cell surface phenotype. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 1998; 95: 3902-3907
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[34] Li L., Neaves W.B.: Normal stem cells and cancer stem cells: the niche matters. Cancer Res., 2006; 66: 4553-4557
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[35] Liu Y., Lyle S., Yang Z., Cotsarelis G.: Keratin 15 promoter targets putative epithelial stem cells in the hair follicle bulge. J. Invest. Dermatol., 2003; 121: 963-968
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[36] Lyle S., Christofidou-Solomidou M., Liu Y., Elder D.E., Albelda S., Cotsarelis G.: The C8/144B monoclonal antibody recognizes cytokeratin 15 and defines the location of human hair follicle stem cells. J. Cell. Sci., 1998; 111: 3179-3188
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[37] Ma D.R., Yang E.N., Lee S.T.: A review: the location, molecular characterisation and multipotency of hair follicle epidermal stem cells. Ann. Acad. Med. Singapore, 2004; 33: 784-788
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[38] Metcalfe A.D., Ferguson M.W.: Tissue engineering of replacement skin: the crossroads of biomaterials, wound healing, emryonic development, stem cells and regeneration. J. R. Soc. Interface., 2007; 4: 413-437
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[39] Mignone J.L., Roig-Lopez J.L., Fedtsova N., Schones D.E., Manganas L.N., Maletic-Savatic M., Keyes W.M., Mills A.A., Gleiberman A., Zhang M.Q., Enikolopov G.: Neural potential of a stem cell population in the hair follicle. Cell. Cycle, 2007; 6: 2161-2170
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[40] Miyashita H., Hakamata Y., Kobayashi E., Kobayashi K.: Characterization of hair follicles induced in implanted, cultured rat keratinocyte sheets. Exp. Dermatol., 2004; 13: 491-498
[PubMed]  
[41] Morris R., Liu Y., Marles L., Yang Z., Trempus C., Cotsarelis G.: Capturing and profiling adult hair follicle stem cells. Nat. Biotechnol. 2004; 22: 411-417
[PubMed]  
[42] National Institutes of Health. www.nih.gov (14.10.2011)
[43] Nishimura E.K., Granter S.R., Fisher D.E.: Mechanism of hair graying; incomplete melanocyte stem cell maintenance in the niche. Science, 2005; 307: 720-724
[PubMed]  
[44] Nishimura E.K., Jordan S.A., Oshima H., Yoshida H., Osawa M., Moriyama M., Jackson I.J., Barrandon Y., Miyachi Y., Nishikawa S.I.: Dominant role of the niche in melanocyte stem cell fate determination. Nature, 2002; 416: 854-860
[PubMed]  
[45] Ohlstein B., Kai T., Decotto E., Spradling A.: The stem cell niche: theme and variations. Curr. Opin. Cell. Biol. 2004; 16: 693-699
[PubMed]  
[46] Ohyama M.: Hair follicle bulge: a fascinating reservoir of epithelial stem cells. J. Dermatol. Sci., 2007; 46: 81-89
[PubMed]  
[47] Ohyama M., Terunuma A., Tock C.L., Radonovich M.F., Pise-Masison C.A., Hopping S.B., Brady J.N., Udey M.C., Vogel J.C.: Characterization and isolation of stem cells-enriched human hair follicle bulge cells. J. Clin. Invest., 2006; 116: 249-260
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[48] Oshima H., Rochat A., Kedzia C., Kobayashi K., Barrandon Y.: Morphogenesis and renewal of hair follicles from adult multipotent stem cells. Cell, 2001; 104: 233-245
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[49] Paus R., Cotsarelis G.: The biology of hair follicles. N. Engl. J. Med., 1999; 341: 491-497
[PubMed]  
[50] Pikuła M., Trzonkowski P.: Biologia komórek macierzystych naskórka oraz ich znaczenie w medycynie. Postępy Hig. Med. Dośw., 2009; 63: 449-456
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[51] Poulsom R., Alison M.R., Forbes S.J., Wright N.A.: Adult stem cell plasticity. J. Pathol., 2002; 197: 441-456
[PubMed]  
[52] Reynolds A.J., Jahoda C.A.: Hair follicle stem cells? A distnict germinative epidermal cell population is activated in vitro by the presence of hair dermal papilla cells. J. Cell. Sci., 1991; 99: 373-385
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[53] Richardson G.D., Arnott E.C., Whitehouse C.J., Lawrence C.M., Reynolds A.J., Hole N., Jahoda C.A.: Plasticity of rodent and human hair folicle dermal cells: implications for cell therapy and tissue engineering. J. Investig. Dermatol. Symp. Proc., 2005; 10: 180-183
[PubMed]  
[54] Rochat A., Kobayashi K., Barrandon Y.: Location of stem cells of human hair follicles by clonal analysis. Cell, 1994; 76: 1063-1073
[PubMed]  
[55] Roeder I., Lorenz R.: Asymmetry of stem cell fate and the potential impact of the niche. Stem Cell Reviews. 2006; 2: 171-180
[PubMed]  
[56] Roh C., Tao Q., Photopoulos C., Lyle S.: In vitro differences between keratinocyte stem cells and transit-amplifying cells of the human hair follicle. J. Invest. Dermatol., 2005; 125: 1099-1105
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[57] Schneider M.R., Schmidt-Ullrich R., Paus R.: The hair follicle as a dynamic miniorgan. Curr. Biol., 2009; 19: R132-R142
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[58] So P.L., Epstein E.H.: Adult stem cells: capturing youth from a bulge? Trends Biotechnol., 2004; 22: 493-496
[PubMed]  
[59] Stenn K.S., Cotsarelis G.: Bioengineering the hair follicle: fringe benefits of stem cell technology. Curr. Opin. Biotechnol., 2005; 16: 493-497
[PubMed]  
[60] Tang L., Madani S., Lui H., Shapiro J.: Regeneration of a new hair follicle from the upper half of a human hair follicle in a nude mouse. J. Invest. Dermatol., 2002; 119: 983-984
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[61] Tani H., Morris R.J., Kaur P.: Enrichment for murine keratinocyte stem cells based on cell surface phenotype. Medical Sciences, 2000; 97: 10960-10965
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[62] Taylor G., Lehrer M.S., Jensen P.J., Sun T.T., Lavker R.M.: Involvement of follicular stem cells in forming not only the follicle but also the epidermis. Cell, 2000; 102: 451-461
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[63] Tiede S., Kloepper J.E., Bodo E., Tiwari S., Kruse C., Paus R.: Hair follicle stem cells: walking the maze. Eur. J. Cell. Biol., 2007; 86: 355-376
[PubMed]  
[64] Trempus C.S., Morris R.J., Bortner C.D., Cotsarelis G., Faircloth R.S., Reece J.M., Tennant R.W.: Enrichment for living murine keratinocytes from the hair follicle bulge with the cell surface marker CD34. J. Invest. Dermatol., 2003; 120: 501-511
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[65] Walgenbach K., Voigt M., Riabikhin A.W., Andree C., Schaefer D.J., Galla T.J., Stark G.B.: Tissue engineering in plastic reconstructive surgery. Anat. Rec., 2001; 263: 372-378
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[66] Waters J.M., Richardson G.D., Jahoda C.A.: Hair follicle stem cells. Semin. Cell. Dev. Biol., 2007; 18: 245-254
[PubMed]  
[67] Watt F.M.: Epidermal stem cells: markers, patterning and the control of stem cell fate. Philos. Trans. R. Soc. Lond. B. Biol. Sci., 1998; 353: 831-837
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[68] Young P.E., Baumhueter S., Lasky L.A.: The sialomucin CD34 is expresses on hematopoietic cells and blood vessels during murine development. Blood, 1995; 85: 96-105
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[69] Zhang Y., Xiang M., Wang Y., Yan J., Zeng Y., Yu J., Yang T.: Bulge cells of human hair follicles: segregation, cultivation and properties. Colloids Surf. B. Biointerfaces, 2006; 47: 50-56
[PubMed]  
[70] Zhou J., Jia L., Yang Y., Peng S., Cao Y., Duan E.: Enrichment and characterization of mouse putative epidermal stem cells. Cell. Biol. Int., 2004; 28: 523-529
[PubMed]  
Autorzy deklarują brak potencjalnych konfliktów interesów.