Postepy Hig Med Dosw. (online), 2012; 66: 135-145
Review
Full Text PDF  

Plejotropowe działanie proinsulinowego peptydu C
Pleiotropic action of proinsulin C-peptid
Michał Usarek, Jadwiga Bryła
Zakład Regulacji Metabolizmu, Instytut Biochemii, Wydział Biologii, Uniwersytet Warszawski
Adres do korespondencji
mgr Michał Usarek, Zakład Regulacji Metabolizmu, Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, ul. I. Miecznikowa 1, 02-096 Warszawa; e-mail: musarek@biol.uw.edu.pl

Otrzymano:  2011.11.02
Zaakceptowano:  2012.02.08
Opublikowano:  2012.03.14

Streszczenie
Proinsulinowy peptyd C, wydzielany w równomolowych ilościach z insuliną przez komórki β trzustki, od chwili odkrycia w 1967 r. był uważany za cząsteczkę pozbawioną funkcji biologicz­nych z wyjątkiem umożliwienia tworzenia wiązań disiarczkowych pomiędzy łańcuchami A i B w procesie syntezy aktywnej cząsteczki insuliny. Jednak badania ostatnich dwóch dekad wyka­zały istotną rolę peptydu C w regulacji wielu procesów w różnych typach komórek i organów. Jak dotąd nie wiadomo, czy peptyd C działa za pośrednictwem receptora sprzężonego z białkiem G, czy bezpośrednio - po wniknięciu do komórek. Dotychczas nie udało się zidentyfikować recep­tora wiążącego ten peptyd. Peptyd C zmniejsza zmiany patologiczne wywołane przez cukrzycę typu 1, takie jak hiperfiltracja kłębuszkowa, stan zapalny śródbłonka naczyń czy demielinizacja neuronów. U chorych na cukrzycę oraz modelowych zwierząt cukrzycowych, podawanie pepty­du C w fizjologicznych stężeniach wpływa na poprawę funkcjonalnych i strukturalnych właści­wości nerwów obwodowych, a także ochrania przed indukowaną przez hiperglikemię apoptozą i stymuluje proliferację komórek nerwowych. Ponadto peptyd C wpływa na syntezę glikogenu w mięśniach, a w doświadczeniach in vitro powoduje dezagregację oligomerów insuliny, zwięk­szając w ten sposób potencjalnie jej biodostępność w organizmie i potęgując efekty działania in­suliny na metabolizm. W ostatnich latach pojawiło się wiele kontrowersyjnych doniesień doty­czących biologicznej roli peptydu C, a zwłaszcza jego działania na aktywność ATP-azy zależnej od jonów sodu i potasu. Podwyższone stężenie peptydu C u pacjentów z cukrzycą typu 2 przy­czynia się jednak do rozwoju miażdżycy naczyń krwionośnych. Dlatego potrzebne są długotrwa­łe badania kliniczne dotyczące działania peptydu C w dawkach fizjologicznych, by jego stosowa­nie w terapii było bezpieczne.
Słowa kluczowe: peptyd C • insulina • cukrzyca • metabolizm • białko G • internalizacja


Summary
Proinsulin C-peptide, released in equimolar amounts with insulin by pancreatic β cells, since its discovery in 1967 has been thought to be devoid of biological functions apart from correct insu­lin processing and formation of disulfide bonds between A and B chains. However, in the last two decades research has brought a substantial amount of data indicating a crucial role of C-peptide in regulating various processes in different types of cells and organs. C-peptide acts presumably via either G-protein-coupled receptor or directly inside the cell, after being internalized. However, a receptor binding this peptide has not been identified yet. This peptide ameliorates pathological changes induced by type 1 diabetes mellitus, including glomerular hyperfiltration, vessel endothe­lium inflammation and neuron demyelinization. In diabetic patients and diabetic animal models, C-peptide substitution in physiological doses improves the functional and structural properties of peripheral neurons and protects against hyperglycemia-induced apoptosis, promoting neuro­nal development, regeneration and cell survival. Moreover, it affects glycogen synthesis in ske­letal muscles. In vitro C-peptide promotes disaggregation of insulin oligomers, thus enhancing its bioavailability and effects on metabolism. There are controversies concerning the biological action of C-peptide, particularly with respect to its effect on Na+/K+-ATPase activity. Surprisingly, the excess of circulating peptide associated with diabetes type 2 contributes to atherosclerosis development. In view of these observations, long-term, large-scale clinical investigations using C-peptide physiological doses need to be conducted in order to determine safety and health out­comes of long-term administration of C-peptide to diabetic patients.
Key words: C-peptide • insulin • diabetes • metabolism • G protein • internalization




Wykaz skrótów:
CDK - kinaza zależna od cyklin; COX - cyklooksygenaza; CPR - immunoreaktywny peptyd C; eNOS - śródbłonkowa syntaza tlenku azotu; ERK 1/2 - kinaza kinazy MAP regulowana przez sygnały zewnątrzkomórkowe 1/2; FCS - spektroskopia korelacji fluorescencji; GS - syntaza glikogenowa; GSK3 - kinaza syntazy glikogenowej; IGF - insulinopodobny czynnik wzrostu; IL-8 - interleukina 8; IR - receptor insulinowy; IRS-1 - substrat receptora insulinowego 1; JNK - kinaza N-końca białka c-jun; MALDI - desorpcja laserowa z udziałem matrycy; MAPK - kinaza białkowa aktywowana mitogenami; MCP-1 - białko będące chemoatraktantem monocytów; MLC - łańcuch lekki miozyny; Na+K+-ATP-aza - ATP-aza zależna od jonów sodu i potasu; NFB - czynnik jądrowy κB; PAK - kinaza aktywowana przez białko p21; PI3K - 3-kinaza fosfatydyloinozytolowa; PKC - kinaza białkowa C; PP1 - fosfataza białkowa 1; PPAR - receptor aktywowany przez proliferatory peroksysomów; RAGE - receptor wiążący końcowe produkty glikacji białek; ROCK - kinaza białkowa związana z białkami Rho; Rsk - rybosomalna kinaza S6; SPR - powierzchniowy rezonans plazmonowy; Src-PTK - białkowa kinaza tyrozynowa Src; TGF1 - transformujący czynnik wzrostu β1; TNF-α - czynnik martwicy nowotworów α; TOF - analizator czasu przelotu; VCAM-1 - czynnik adhezyjny komórek śródbłonka 1; VSMC - komórki mięśni gładkich naczyń.
Wprowadzenie
Proinsulinowy peptyd C, zawierający w zależności od gatunku 26-31 aminokwasów [57,70,76,77] (tab. 1), jest uwalniany w trakcie proteolitycznej obróbki proinsuli­ny, zachodzącej z udziałem prokonwertaz 1 i 2 oraz kar­boksypeptydazy E w pęcherzykach sekrecyjnych aparatu Golgiego komórek b trzustki [10]. Jest to peptyd o cha­rakterze kwasowym, zawierający w zależności od gatun­ku 5-7 kwaśnych aminokwasów. Najsilniej konserwowa­ny ewolucyjnie jest C-końcowy pentapeptyd, w obrębie którego aminokwasy w pozycji C-1 (E) oraz C-5 (Q) są identyczne u większości ssaków [77] (tab. 1). Peptyd C stabilizuje łańcuchy A i B w cząsteczce proinsuliny, dzię­ki czemu możliwe jest tworzenie między nimi wiązań di­siarczkowych [9]. Peptyd C tworzy struktury drugorzędo­we w postaci zwrotów w części środkowej oraz na C-końcu cząsteczki [45]. Od chwili odkrycia peptydu C w 1967 r., przez długi czas uważano, że nie odgrywa znaczącej roli fizjologicznej w organizmie człowieka. W ostatnich la­tach pojawiły się prace wskazujące na istotną rolę pepty­du C w funkcjonowaniu organizmu [24,29,44,59,81,84]. Jednak mechanizm działania proinsulinowego peptydu C pozostaje nadal do końca niewyjaśniony.
Tabela 1. Sekwencja aminokwasowa proinsulinowego peptydu C u różnych gatunków
Na podstawie [70,76], zmodyfikowano.

W pracy omówiono badania dotyczące działania peptydu C na procesy zachodzące w różnych komórkach organizmu oraz zwrócono uwagę zarówno na korzystne jak i szkodli­we efekty działania peptydu C do rozważenia w przypad­ku jego potencjalnego zastosowania w terapii cukrzycy.
Potencjalne drogi działania peptydu C
Wiadomo, że peptyd C wiąże się z błonami komórek β wysp Langerhansa trzustki szczura [15], a także komórek kanali­ków kory nerki, fibroblastów skóry oraz komórek śródbłon­ka naczyń krwionośnych [60]. Badania z zastosowaniem spektroskopii korelacji fluorescencji (FCS - fluorescence correlation spectroscopy) wykazały, że wysycenie w 50% miejsc wiązania peptydu C na powierzchni komórek kanali­ków kory nerki występuje w obecności 0,3 nM stężenia tego peptydu, natomiast pełne wysycenie - w stężeniu 0,9 nM (tj. odpowiadającemu w przybliżeniu jego fizjologicznemu stężeniu we krwi). Do jednej komórki może się związać maksymalnie 1000-1500 cząsteczek peptydu. Jest interesu­jące, że 5-aminokwasowy C-końcowy fragment peptydu C (EGSLQ) może wypierać związany z błonami znakowany rodaminą peptyd w takim samym stopniu, jak peptyd o na­turalnej długości, co dowodzi, że C-końcowy pentapeptyd jest istotny w oddziaływaniach peptydu z miejscami jego wiązania w błonie. Właściwości takich nie wykazuje pep­tyd o tej samej sekwencji, ale złożony z D-aminokwasów oraz peptyd składający się z L-aminokwasów wchodzą­cych w skład peptydu C, ale ułożonych w przypadkowej kolejności. Insulina oraz insulinopodobny czynnik wzro­stu (IGF) I lub II również nie wpływają na wiązanie pep­tydu C do błon komórkowych [60]. Badania z użyciem po­wierzchniowego rezonansu plazmonowego (SPR - surface plasmon resonance) wykazały, że peptyd C nie wiąże się ani z receptorem insulinowym (IR), ani z receptorem wią­żącym IGF-I [22]. Wiadomo jednak, że w wiązaniu pep­tydu C z błoną komórkową najważniejszy jest kwas glu­taminowy w pozycji 27 [57].
Toksyna krztuścowa, powodująca ADP-rybozylację pod­jednostki α białek G, hamuje wiązanie peptydu C z błoną komórkową [60]. Nasuwa się więc przypuszczenie, że pep­tyd C wiąże się z receptorem sprzężonym z białkami G i za jego pośrednictwem oddziałuje na procesy wewnątrzko­mórkowe. Jednak dotąd nie udało się zidentyfikować tego receptora. Próby z zastosowaniem biblioteki ekspresyjnej fibroblastów płuc, jak i koimmunoprecypitacji połączo­nej ze spektrometrią mas MALDI-TOF dały również wy­niki negatywne [43]. Natomiast badania z zastosowaniem SPR wykazały, że peptyd C wiąże się z czterema białkami wewnątrzkomórkowymi występującymi w lizacie komó­rek linii HEK-293: łańcuchem a-spektryny, kinazą łańcu­cha lekkiego miozyny, kinazą serynową zależną od jonów wapnia i kalmoduliny oraz keratyną typu II [39].
Peptyd C może wnikać do wnętrza komórek. Po kilku­dziesięciu minutach od podania zlokalizowano go za­równo w cytoplazmie, jak i jądrze komórkowym komó­rek HEK-293 i 3T3. Transport peptydu C do komórek jest w znacznym stopniu hamowany przez wcześniejsze po­danie toksyny krztuścowej. Także obniżenie temperatu­ry do 4°C powoduje znaczny spadek wewnątrzkomórko­wego stężenia peptydu. To pozwoliło wysnuć hipotezę, że peptyd C nie przenika bezpośrednio przez błonę, ale jest pobierany przez komórki w zależnym od energii procesie endocytozy [39]. Co więcej, internalizacja peptydu C do komórek śródbłonka oraz mięśni gładkich naczyń krwio­nośnych wydaje się odbywać za pośrednictwem endocyto­zy zależnej od receptora, a jego lokalizacja w komórce po­krywa się początkowo z występowaniem białka RAB5A, charakterystycznego dla wczesnych endosomów, a później także z umiejscowieniem białka Lamp1 w lizosomach, w których peptyd C ulega degradacji [42]. Na potwierdze­nie tej hipotezy przemawia zmniejszone wnikanie pepty­du C do komórek śródbłonka oraz mięśni gładkich naczyń w obecności związków chemicznych zaburzających endo­cytozę: monodansylokadaweryny (blokującej endocytozę) oraz nokodazolu (powodującego depolimeryzację mikrotu­bul). Ze względu na to, że endosomy oddziałują w komór­ce z określonymi strukturami, endocytoza włącza peptyd C w sieć wewnątrzkomórkowej komunikacji, tym samym umożliwiając pełnienie przez niego funkcji efektorowych bezpośrednio wewnątrz komórki [42]. Po wniknięciu do jądra peptyd C umiejscawia się w jąderkach, gdzie wiąże się z histonem H4 i przyspiesza acetylację lizyny w pozy­cji 16 łańcucha polipeptydowego, zmniejszając tym samym siłę jego oddziaływania z resztami fosforanowymi w czą­steczce DNA. Prowadzi to do rozluźnienia struktury chro­matyny w pobliżu rejonu promotorowego genów kodują­cych rybosomalny RNA, zwiększając jego dostępność dla czynników transkrypcyjnych i prowadząc do zwiększenia ekspresji genów [40].
W warunkach in vitro insulina występuje w formie mono­merów oraz oligomerów [30]. Badania z zastosowaniem tzw. pętli insulinowej wykazały, że peptyd C podawa­ny pacjentom z cukrzycą typu 1 wraz z insuliną zwięk­sza o 66% ilość glukozy wykorzystywanej przez orga­nizm. Jest to prawdopodobnie spowodowane zwiększoną biodostępnością insuliny, ponieważ in vitro peptyd C po­woduje dezagregację oligomerów tworzonych przez czą­steczki insuliny [63]. Za wiązanie do insuliny odpowiada N-końcowy fragment peptydu C, a zwłaszcza glutaminian w pozycji 11 [50].
Znaczenie peptydu C w regulacji aktywności Na+K+-ATP-azy w różnych komórkach i tkankach
ATP-aza zależna od jonów sodu i potasu (Na+K+-ATP-aza) jest enzymem powszechnie występującym w błonach ko­mórkowych. Jej zadaniem jest transport aktywny jonów sodu i potasu w przeciwnych kierunkach przez błonę ko­mórkową z wykorzystaniem energii pochodzącej z hydrolizy ATP [23]. Indukowane rozwojem cukrzycy zmiany aktyw­ności Na+K+-ATP-azy, prowadzą do nefropatii, neuropatii oraz zaburzeń w funkcjonowaniu erytrocytów. Po 6 tygo­dniach od wywołania cukrzycy typu 1, u szczurów rośnie aktywność Na+K+-ATP-azy w pętli Henlego nerek, nato­miast wraz z postępem choroby, po kolejnych 6 tygodniach, jej aktywność spada poniżej wartości kontrolnych [74]. Zanotowano także spadek aktywności Na+K+-ATP-azy w nerkach, erytrocytach oraz nerwach obwodowych szczu­ra po 8 tygodniach od wywołania tej choroby [58].
W przeciwieństwie do peptydu o przypadkowej sekwencji aminokwasów, fizjologiczne stężenia peptydu C w posta­ci natywnej stymulują zarówno aktywność [86] jak i eks­presję Na+K+-ATP-azy [18]. Infuzja szczurom proinsuli­nowego peptydu C przez 7 dni zapobiega indukowanemu przez cukrzycę typu 1 zmniejszeniu ilości podjednost­ki a1 pompy sodowo-potasowej [53]. Wykazano, że pep­tyd C stymuluje aktywność Na+K+-ATP-azy w komórkach kanalików kory nerki szczura za pośrednictwem recepto­ra sprzężonego z białkami G, ponieważ toksyna krztuś­cowa znosi jego wpływ na aktywność tego enzymu [54]. W ramieniu wstępującym pętli Henlego szczura peptyd C stymuluje kinazę białkową Cα (PKCα), która zwiększa aktywność Na+K+-ATP-azy poprzez fosforylację jej pod­jednostki α [75]. Peptyd ten stymuluje także PKCa w ka­nalikach kory nerki oposa [2]. Jednak w nerkowej linii komórkowej OK oposa aktywacja PKC przez estry forbo­lu prowadzi do hamowania aktywności Na+K+-ATP-azy, podczas gdy w linii nerkowej LLC-PK1 świni hamowa­nie nie jest widoczne [48]. U modelowych zwierząt cu­krzycowych zwiększeniu aktywności PKCβ w siatkówce, kłębuszkach nerkowych, komórkach śródbłonka i mięśni szkieletowych towarzyszy obniżenie aktywności Na+K+-ATP-azy [18], podczas gdy inhibicja PKC zapobiega in­dukowanemu przez hiperglikemię obniżeniu aktywności w siatkówce [34]. W ludzkich kanalikach nerkowych pep­tyd C prowadzi do aktywacji PKC δ i ε, które fosforylują i aktywują kinazę kinazy MAP regulowaną przez sygna­ły zewnątrzkomórkowe (ERK 1/2), która z kolei aktywu­je Na+K+-ATP-azę (ryc. 1) [85,86]. Tak więc wydaje się, że w ludzkich komórkach kory nerki istnieją odrębne izo­enzymy PKC, biorące udział w procesie transdukcji sy­gnału indukowanego przez hiperglikemię i peptyd C [18]. Jednakże tylko fizjologiczne stężenia peptydu C powo­dują gromadzenie ERK w jądrach i fosforylację czynni­ków transkrypcyjnych niezależnie od stanu glikemiczne­go komórek. Długotrwałe działanie peptydu C obejmuje więc prawdopodobnie aktywację PKCe, gromadzenie się ERK1/2 w jądrach i aktywację jądrowych czynników trans­krypcyjnych [18].
Ryc. 1. Wpływ proinsulinowego peptydu C na aktywność ATP-azy zależnej od jonów sodu i potasu. Peptyd C prawdopodobnie za pośrednictwem receptora sprzężonego z białkiem G aktywuje fosfolipazę C (PLC), co prowadzi do uwolnienia diacyloglicerolu (DAG) i w efekcie aktywacji PKC, która bezpośrednio oraz za pośrednictwem kinazy ERK 1/2 oraz GTPaz z rodziny Rho aktywuje enzym (na podstawie [2,75,85], zmodyfikowano)

Co więcej, peptyd C hamuje reabsorpcję sodu w nerkach szczurów już po 2 tygodniach od stwierdzenia cukrzycy. Ponieważ w wyniku aktywacji Na+K+-ATP-azy w nerkach obserwuje się zwiększone zużycie tlenu, zahamowanie jej aktywności poprawia zaopatrzenie nerek w tlen, przeciw­działając hipoksji towarzyszącej cukrzycy [51]. Jednak w świetle wyników badań in vitro z zastosowaniem kana­lików nerkowych zdrowych szczurów peptyd C powodu­je wzrost aktywności Na+K+-ATP-azy prawie o 50% [55]. W warunkach cukrzycy doświadczalnej w nerkach spada szybkość ekspresji podjednostki α1 tego enzymu, powo­dując obniżenie ilości zarówno transkryptu, jak i białko­wego produktu. Natomiast podawanie zwierzętom peptydu C od pierwszych dni po pojawieniu się cukrzycy wpły­wa na zachowanie ekspresji Na+K+-ATP-azy na poziomie kontrolnym [53].
Za regulację transkrypcji genu kodującego podjednostkę α1 Na+K+-ATP-azy u człowieka i szczura jest odpowiedzialny ZEB (AREB6) [83,27]. W ludzkich komórkach kory ner­ki fizjologiczne stężenia peptydu C powodują zwiększe­nie wiązania ZEB do DNA niezależnie od zawartości glu­kozy w pożywce. Natomiast inhibitory kinaz MAP i PKC uniemożliwiają indukowanie przez peptyd C wzrostu za­równo wiązania ZEB do DNA jak i ekspresję podjednost­ki α1 pompy sodowo-potasowej [18]. Co więcej, peptyd C stymuluje również aktywność Na+K+-ATP-azy w wyni­ku translokacji podjednostek α1 i β1 enzymu z endoso­mów do błon boczno-podstawnych z udziałem mechani­zmu obejmującego udział PKC i ERK 1/2 [86].
W erytrocytach osób cierpiących na cukrzycę typu 1 ak­tywność Na+K+-ATP-azy jest o prawie 30% niższa w po­równaniu z osobami zdrowymi [11]. Spadek aktywności Na+K+-ATP-azy towarzyszący cukrzycy powoduje praw­dopodobnie zakłócenie równowagi sodowo-potasowej w erytrocytach, co prowadzi do ich deformacji i w związ­ku z tym zwiększenia lepkości krwi, które jest przyczyną zaburzeń w przepływie krwi w małych naczyniach krwio­nośnych [17]. Podawanie peptydu C pacjentom z cukrzy­cą typu 1 powoduje wzrost aktywności Na+K+-ATP-azy o 100% [16]. W obecności strofantyny, inhibitora tego enzymu, nie obserwuje się wpływu peptydu C na cofa­nie zmian deformacyjnych erytrocytów [17]. W przeci­wieństwie do 9-aminokwasowego środkowego fragmentu cząsteczki, C-końcowe fragmenty peptydu C o długości 5 lub 6 aminokwasów działają w taki sam sposób na kształt erytrocytów jak pełnej długości peptyd C [20]. U pacjen­tów z cukrzycą typu 2 aktywność tego enzymu zależy od stopnia zaawansowania choroby i sposobu leczenia. We wczesnych stadiach cukrzycy typu 2, gdy stężenie insuliny i peptydu C we krwi jest wysokie i podawane są doustnie biguanidy i/lub pochodne sulfonylomocznika, aktywność Na+K+-ATP-azy jest zdecydowanie większa (zbliżona do osób zdrowych) od oznaczanej w bardziej zaawansowa­nych stadiach choroby, gdy wskutek wyczerpania wyse­pek Langerhansa w trzustce stężenia insuliny i peptydu C spadają poniżej stężenia fizjologicznego występujące­go u osób zdrowych. W różnych stadiach cukrzycy typu 2 zmianom stężenia peptydu C we krwi towarzyszą więc zmiany aktywności Na+K+-ATP-azy [11].
Rozwojowi cukrzycy typu 1 towarzyszy także obniżenie aktywności Na+K+-ATP-azy w komórkach nerwowych oraz spadek szybkości przewodzenia impulsów nerwowych w obwodowym układzie nerwowym. Podawanie chorym peptydu C przywraca tym procesom szybkość do warto­ści występujących u osób zdrowych [26].
Zróżnicowane działanie peptydu C na funkcjonowanie śródbłonka naczyń
Rozwój cukrzycy prowadzi do poważnych zaburzeń w funk­cjonowaniu naczyń krwionośnych (angiopatie), powstają­cych zarówno w małych (mikroangiopatie), jak i dużych naczyniach (makroangiopatie). W komórkach śródbłon­ka naczyń krwionośnych podwyższone stężenie glukozy oraz towarzysząca cukrzycy zwiększona zawartość czyn­nika martwicy nowotworów α (TNF-α) indukują ekspre­sję wielu czynników charakterystycznych dla stanu zapal­nego, takich jak:
• czynnik adhezyjny komórek śródbłonka (VCAM-1), który jest obecny na powierzchni komórek śródbłonka i powoduje rekrutację monocytów we wczesnych eta­pach rozwoju stanu zapalnego,
• interleukina 8 (IL-8) oraz
• białko będące chemoatraktantem monocytów (MCP-1).
Peptyd C przeciwdziała rozwojowi stanu zapalnego, hamu­jąc translokację do jądra czynnika jądrowego κB (NF-κB), odpowiedzialnego za indukcję ekspresji białek VCAM-1, IL-8 oraz MCP-1, uczestniczących w inicjowaniu proce­sów zapalnych [41]. Wiadomo także, że peptyd C prze­ciwdziała stresowi oksydacyjnemu w komórkach śród­błonka naczyń poprzez hamowanie aktywności oksydazy NADPH [8]. Wyniki badań z zastosowaniem komórek linii 3T3 wskazują jednak, że peptyd C, w sposób zależny od PKC oraz NF-κB, indukuje ekspresję cyklooksygenazy 2 (COX-2), enzymu katalizującego początkowy etap synte­zy prostaglandyn, przyczyniając się w ten sposób do roz­woju stanu zapalnego [33].
W warunkach podwyższonego stężenia peptydu C we krwi, towarzyszącego wczesnym stadiom cukrzycy typu 2, nastę­puje jego gromadzenie w błonie wewnętrznej naczyń krwio­nośnych. Ponieważ peptyd C jest silnym chemoatraktantem monocytów (na poziomie zbliżonym do MCP-1), powodu­je ich gromadzenie w ścianie naczyń krwionośnych, przy­czyniając się w ten sposób do rozwoju stanu zapalnego, będącego pierwszym etapem rozwoju miażdżycy. Peptyd C oddziałuje na monocyty prawdopodobnie za pośrednic­twem receptora sprzężonego z białkami G, a w przekazy­waniu sygnału uczestniczy 3-kinaza fosfatydyloinozytolowa (PI3K), bo zarówno toksyna krztuścowa, jak i wortmani­na (inhibitor PI3K) znosi skutki działania peptydu [46]. Ponadto peptyd C indukuje migrację limfocytów CD4+ in vitro z efektem zbliżonym do obserwowanego w obecności cytokin, które są chemoatraktantami limfocytów. Podobnie jak w przypadku monocytów, efekt ten jest znoszony przez toksynę krztuścową oraz inhibitory PI3K. Działanie pep­tydu C jest hamowane przez tiazolidynediony, aktywato­ry receptorów aktywowanych przez proliferatory peroksy­somów γ (PPARγ) [79]. Wiadomo, że za pośrednictwem PI3K peptyd C aktywuje kaskadę sygnalizacyjną, powo­dując fosforylację i skracanie łańcuchów lekkich miozyny, a także inaktywację kofiliny. Ponieważ kofilina powodu­je depolimeryzację filamentów aktynowych, w obecności peptydu C są one stabilizowane [1]. We wczesnych sta­diach cukrzycy typu 2 peptyd C indukuje także prolifera­cję komórek mięśni gładkich naczyń, która towarzyszy roz­wojowi płytki miażdżycowej. Działanie to odbywa się za pośrednictwem PI3K oraz ERK1/2 i prowadzi do wzrostu ekspresji cykliny D1 oraz fosforylacji białka Rb, induku­jąc tym samym podziały komórkowe (ryc. 2) [80].
Ryc. 2. Ścieżki przekazywania sygnału od peptydu C w limfocytach T oraz mięśniach gładkich naczyń krwionośnych. Prawdopodobnie za pośrednictwem receptora sprzężonego z białkiem G peptyd C stymuluje kinazę Src, która aktywuje PI3K. W limfocytach T prowadzi to do aktywacji GTPaz z rodziny Rho: 1) RAC1 oraz cdc42, które za pośrednictwem kinazy PAK stymulują kinazę LIM (LIMK), a ta fosforyluje i tym samym hamuje aktywność kofiliny, stabilizując filamenty aktynowe oraz 2) RhoA aktywuje kinazę ROCK, która fosforyluje łańcuchy lekkie miozyny (MLC). Efektem jest rearanżacja cytoszkieletu, konieczna podczas migracji komórek. W komórkach mięsni gładkich naczyń aktywacja kinazy ERK 1/2 za pośrednictwem PI3K prowadzi do wzrostu ekspresji cykliny D1 i fosforylacji białka Rb przez kinazę zależną od cyklin (CDK), tym samym znosząc jego hamujące działanie i wprowadzając komórki w fazę S cyklu komórkowego (na podstawie [1,80], zmodyfikowano)

W bydlęcych komórkach śródbłonka aorty hodowanych w kulturach pierwotnych peptyd C dwukrotnie zwiększa syntezę tlenku azotu wyłącznie w obecności kationów wap­nia. Dlatego wnioskowano, że stymulacja syntezy tlenku azotu jest wyraźnie zwiększona przez stymulację transpor­tu wapnia do wnętrza komórek. Jednak peptyd C nie wpły­wa na zawartość mRNA kodującego syntazę. Natomiast w szczurzych komórkach śródbłonka aorty peptyd C po­woduje wzrost zawartości transkryptu oraz białka synta­zy i w konsekwencji dwukrotny wzrost szybkości syntezy tlenku azotu. Działanie to odbywa się za pośrednictwem kinazy ERK, ponieważ dodanie inhibitora tej kinazy zno­si stymulujące działanie peptydu [32]. Aktywacja syntazy tlenku azotu przez peptyd C nie zachodzi poprzez fosfory­lację za pośrednictwem kinazy Akt, zarówno w bydlęcych [82], jak i szczurzych [32] komórkach śródbłonka aorty. Skutków działania peptydu nie zaobserwowano w ludzkich komórkach śródbłonka żyły pępowinowej hodowanych w kulturach pierwotnych, prawdopodobnie z powodu utra­ty receptorów w trakcie prowadzenia hodowli [82].
Peptyd C hamuje towarzyszący cukrzycy typu 1 wzrost za­wartości syntazy tlenku azotu w śródbłonku naczyń krwio­nośnych kłębuszków nerkowych [31]. W warunkach in vitro powoduje zmniejszenie o 27% średnicy naczynia aferent­nego (doprowadzającego krew do kłębuszka), pobranego z myszy z cukrzycą typu 1, w porównaniu ze zmniejszo­ną średnicą o 4% u osobnika zdrowego. Działanie takie jest znoszone przez dodanie swoistego inhibitora kinazy Rho, wskazując na jej udział w działaniu peptydu C [52]. Jednak u szczurów z cukrzycą typu 1 peptyd C powodu­je rozszerzanie naczynia eferentnego (odprowadzającego krew z kłębuszka), czego następstwem jest obniżenie ci­śnienia krwi oraz ograniczenie hiperfiltracji kłębuszkowej. Mechanizm działania peptydu na funkcjonowanie naczyń krwionośnych w nerkach nie został dotąd wyjaśniony [51].
Wpływ peptydu C na pobieranie glukozy i syntezę glikogenu w mięśniach
Peptyd C i insulina, podawane zarówno oddzielnie jak i ra­zem, stymulują transport glukozy do ludzkich mięśni szkie­letowych in vitro w podobnym stopniu, co mogłoby wska­zywać, że ścieżki przekazywania sygnału indukowane przez peptyd C pokrywają się z aktywowanymi przez insulinę. Jednak peptyd C nie wiąże się z receptorem insulinowym ani nie wpływa na aktywność kinazy tyrozynowej tego re­ceptora [88]. Działanie peptydu C było obserwowane za­równo w mięśniach pozyskanych od osób zdrowych, jak i chorych na cukrzycę typu 1 [88]. Co więcej, C-końcowy tetra- oraz pentapeptyd stymulują wykorzystanie gluko­zy przez szczury z cukrzycą typu 1 podobnie do peptydu C naturalnej długości, podczas gdy fragmenty zawierają­ce N-końcowe lub środkowe fragmenty sekwencji amino­kwasowej nie wywołują tego efektu [62].
Podanie szczurom z cukrzycą streptozotocynową N-monometylo-L-argininy, inhibitora syntazy tlenku azo­tu, powoduje ograniczenie stymulującego działania pep­tydu na wykorzystanie glukozy przez organizm aż o 85% [35], ze względu na zmniejszenie o 50% pobierania glu­kozy przez mięśnie szkieletowe w czasie skurczu [47].
Peptyd C w stężeniu 3 nM, podobnie jak 10 nM insulina, prawie dwukrotnie stymuluje syntezę glikogenu w izolowa­nych mioblastach L6 szczura. Jest interesujące, że zarów­no stężenia niższe, jak i wyższe od 3 nM miały mniejsze działanie. Mechanizm stymulacji jest tylko częściowo po­dobny do ścieżki sygnałowej indukowanej przez insulinę (ryc. 3). Peptyd C wpływa na autofosforylację podjedno­stek β receptora insulinowego, co prowadzi do fosforylacji substratu receptora insulinowego (IRS) 1, a następnie ak­tywacji PI3K, a następnie kinazy p90Rsk. Enzym ten fos­foryluje podstawowe dla syntezy glikogenu enzymy regu­latorowe: kinazę syntazy glikogenowej (GSK) (powodując jej dezaktywację) oraz fosfatazę białkową 1 (PP1) (powo­dując jej aktywację). Prowadzi to do defosforylacji i akty­wacji syntazy glikogenowej (GS) (ryc. 3) [19]. Wykazano jednak, że w izolowanym mięśniu łydki (soleus) myszy peptyd C nie wpływa na pobieranie glukozy, syntezę gli­kogenu ani aktywność GS [64].
Ryc. 3. Mechanizm działania peptydu C na syntezę glikogenu w mioblastach L6 szczura. Peptyd C wpływa na autofosforylację podjednostek ß receptora insulinowego, co prowadzi do fosforylacji IRS-1, a następnie aktywacji PI3K oraz kinazy p90Rsk. Enzym ten fosforyluje podstawowe dla syntezy glikogenu enzymy regulatorowe: GSK (powodując jej dezaktywację) oraz PP1 (powodując jej aktywację). Prowadzi to do defosforylacji i aktywacji GS (na podstawie [19], zmodyfikowano)

Rola peptydu C w przeciwdziałaniu neuropatii towarzyszącej cukrzycy
Cukrzycowa neuropatia rożni się w typie 1 i 2 cukrzycy. Typ 1 cukrzycy charakteryzuje się nieprawidłowościami strukturalnymi nerwów, które nie występują zazwyczaj w cukrzycy typu 2. Są to: atrofia aksonów oraz pewne charakterystyczne zmiany prowadzące do postępujące­go pogarszania się szybkości przewodnictwa nerwowego [72]. U pacjentów z cukrzycą typu 2 degeneracja aksonów postępuje powoli i towarzyszy jej brak lub tylko minimal­ne nieprawidłowości w strukturze nerwów [72]. Natomiast u chorych z wieloletnią cukrzycą typu 2, którzy charakte­ryzują się brakiem wydzielania insuliny i peptydu C, neu­ropatia będzie najprawdopodobniej charakteryzowała się cechami podobnymi do występujących w warunkach cu­krzycy typu 1.
Badania neurologiczne kończyn dolnych u pacjentów z cukrzycą ujawniają zwykle brak odczuwania wibracji, dotyku, bólu i temperatury oraz odruchu skokowego, a czasami rozszerzone żyły na grzbietowej powierzchni stopy, suchą skórę i modzele na spodniej stronie stopy. Stwierdzono, że najbardziej wyraźnym defektem czuciowym w warunkach cukrzycy typu 1 jest znaczne podniesiony próg odczuwania zimna górnej powierzchni stopy [25] oraz dystalna symetryczna polineuropatia (DSPN) [87]. Charakteryzuje się ona stopniowym postępem zmian strukturalnych aksonów, powodując ich degenerację [73]. Zmiany te zaznaczają się najbardziej w kończynach dolnych. W dodatku do objawów neuropatii układu autonomicznego, można również zauważyć defekty układu sercowo-naczyniowego i pokarmowego, sugerujące zaburzenia funkcji peryferycznego układu współczulnego. Liczba przypadków DSPN wśród chorych na cukrzycę wynosi około 30% [65]. Neuropatii cukrzycowej towarzyszy zawsze obniżona aktywność Na+K+-ATP-azy i anomalie mikronaczyniowe [6].
U pacjentów cierpiących z powodu cukrzycy oraz modelo­wych zwierząt cukrzycowych, podawanie peptydu C w fi­zjologicznych stężeniach wpływa na poprawę funkcjonal­nych i strukturalnych właściwości nerwów obwodowych [13,28,69], jak również ochrania przed indukowaną przez hiperglikemię apoptozą i stymuluje proliferację komórek nerwowych [37].
U pacjentów z cukrzycą typu 1 podawanie peptydu C powoduje poprawę funkcji nerwów obwodowych, oce­nianą na podstawie przewodnictwa nerwów czuciowych we wczesnych stadiach neuropatii. Dysfunkcja nerwów autonomicznych jest zmniejszona po podawaniu peptydu C przez 3 miesiące. Poprawie funkcjonowania nerwów to­warzyszy przywracanie lub powstrzymanie zmian struk­turalnych nerwów oraz polepszenie śródnerwowego prze­pływu krwi i wzrost aktywności Na+K+-ATP-azy [14]. Podobnie w badaniach in vivo prowadzonych na szczurach BB/W fizjologiczne stężenia peptydu C zwiększają aktyw­ność Na+K+-ATP-azy nerwu kulszowego [69].
U szczurów z cukrzycą typu 1 peptyd C hamuje apopto­zę w neuronach hipokampa na skutek obniżenia ekspre­sji białka Bax oraz kaspazy 3. Przeciwdziała także uszko­dzeniom DNA wywołanym przez stres oksydacyjny [66]. W linii komórkowej SH-SY5Y (neuroblastoma), peptyd C wzmaga antyapoptotyczne działanie insuliny poprzez wzrost ekspresji białka Bcl-2 oraz hamowanie fosforyla­cji i aktywacji kinazy JNK [37]. Działa również korzystnie w warunkach cukrzycowej neuropatii, pobudzając rozwój neuronów, ich regenerację i w konsekwencji ich przeżycie [67], a także zapobiega apoptozie neuronów [36]. W astro­cytach hipokampa szczura peptyd C hamuje indukowaną przez cukrzycę ekspresję wielu czynników prozapalnych: receptora wiążącego końcowe produkty glikacji białek (RAGE), TNF-α oraz interleukiny 1, 2 i 6. TNF-α hamu­je fosforylację kinazy białkowej Akt w szlaku przekazy­wania sygnału indukowanego insuliną, zmniejszając tym samym antyapoptotyczne działanie tego hormonu [68].
Peptyd C nie wpływa na towarzyszący cukrzycy stres oksy­dacyjny w nerwach obwodowych. U szczurów z cukrzycą typu 1 występuje podwyższona peroksydacja lipidów oraz spadek aktywności dysmutazy ponadtlenkowej i peroksy­dazy w porównaniu ze zwierzętami zdrowymi. Podawanie zwierzętom peptydu C nie wpływa na te procesy [71].
Badania kliniczne i możliwości zastosowania peptydu C w terapii
Badania kliniczne dotyczące wpływu peptydu C prowadzo­no na pacjentach z cukrzycą typu 1, ponieważ w warun­kach całkowitego deficytu tego peptydu łatwo jest ocenić jego działanie biologiczne. Typ 2 cukrzycy jest związany z insulinoopornością i podwyższonym stężeniem insuli­ny i peptydu C we krwi. Nie ulega wątpliwości, że u wie­lu pacjentów rozwija się nefropatia i neuropatia w obec­ności podwyższonego stężenia peptydu C.
Istotne różnice występują również w przypadku różnych komplikacji towarzyszących cukrzycy typu 1 i 2. U pa­cjentów z cukrzycą typu 1 neuropatia postępuje szybko i jest związana z występowaniem typowych osłonek mie­linowych i aksonalnych zaburzeń nieobecnych w cukrzy­cy typu 2 [78]. Rozwój nefropatii w cukrzycy typu 1 jest znacznie lepiej udokumentowany niż u pacjentów z cu­krzycą typu 2. Podobne zmiany morfologii nerek są ob­serwowane w cukrzycy typu 1, podczas gdy w cukrzycy typu 2 zmiany są bardziej heterogenne w miarę postępu­jącego twardnienia tętnic i niedokrwiennej nefropatii [61]. Wydaje się jednak prawdopodobne, że zalecanie właści­wym pacjentom przyjmowania proinsulinowego peptydu C może zmniejszyć rozwój komplikacji cukrzycowych. Egzogenny peptyd C wykazuje bowiem korzystne efekty chroniące przed rozwojem zaburzeń towarzyszących cukrzy­cy u pacjentów z typem 1 tej choroby, a prawdopodobnie również u pacjentów z typem 2 cukrzycy, charakteryzują­cych się brakiem peptydu C. Jednakże peptyd C, wydzie­lany w nadmiernych ilościach może również nie zapobie­gać, lecz pobudzać rozwój miażdżycy.
Preparaty rekombinowanej insuliny, stosowane w leczeniu cukrzycy, nie zawierają peptydu C. Badania przedkliniczne i kliniczne wskazują, że brak tego peptydu może przyspie­szać rozwój komplikacji towarzyszących cukrzycy, podczas gdy peptyd C może wywierać korzystne działanie w zapo­bieganiu ich generowania. U pacjentów z cukrzycą typu 1 leczonych przez około 10 lat insuliną, wykazujących zmniej­szoną szybkość przewodnictwa nerwów czuciowych i mo­torycznych, podawanie peptydu C (1,8 mg dziennie) przez 3 miesiące powodowało stopniowe zwiększenie szybkości przewodzenia nerwu łydki do 2,7 m/s, co odpowiadało po­prawie o 80% w porównaniu z wartością początkową, tj. w warunkach deficytu peptydu C. Zmianie tej towarzyszy­ła również poprawa odczuwania wibracji przez grzbietową stronę stóp, chociaż ci pacjenci zachowali prawidłowy próg jej odczuwania. Jest to również zgodne z poprawą funkcji nerwu łydki, ponieważ w odczuwaniu wibracji w tym re­jonie pośredniczą włókna nerwu łydki [14].
Wykazano, że peptyd C powstrzymuje rozwój cukrzyco­wych neuropatii na skutek poprawy śródnerwowego prze­pływu krwi, zapobiegania apoptozie komórek nerwowych i obrzmieniu aksonów. Jednakże stwierdzono odkładanie się peptydu C w płytkach miażdżycowych u cierpiących z powodu cukrzycy pacjentów, charakteryzujących się hi­perinsulinemią, a wiadomo, że peptyd C indukuje wytwa­rzanie czynników prozapalnych, takich jak np. NF-κB, a także syntazy tlenku azotu i cyklooksygenazy 2. Dane te wskazują, że stosowanie w terapii cukrzycy peptydu C może wywołać działania niepożądane, które mogą przy­spieszać rozwój komplikacji towarzyszących cukrzycy. Czynnik NF-κB jest również istotny w procesie rozwoju i różnicowania komórek nerwowych. W neuronach może pełnić funkcję zarówno pro- jak i antyapoptotyczną w za­leżności od rodzaju komórek i ich stanu fizjologicznego [4,12,56]. Zdolność peptydu C do poprawy śródnerwo­wego przepływu krwi, aktywności Na+K+-ATP-azy oraz stymulacji czynników neurotroficznych świadczy o pozy­tywnym działaniu tego peptydu. Jednakże postuluje się, że podawanie peptydu C powinno być rozpoczęte zanim na­stąpi poważne pogorszenie funkcjonowania nerwów, ob­jawiające się pojawieniem się ran.
Badania dotyczące roli peptydu C w regulacji metaboli­zmu dostarczyły danych do wytypowania miejsc działa­nia potencjalnych nowych leków przeciwcukrzycowych oraz wytyczyły kierunki kolejnych badań np. efekty wy­woływane przez peptyd C na wytwarzanie tlenku azotu nie są wyłączne w odniesieniu do cukrzycy, lecz również w stosunku do rozwoju stanu zapalnego. Co więcej, sku­teczność peptydu C w zapobieganiu i odwracaniu kom­plikacji cukrzycowych wymaga dalszych badań, zwłasz­cza na ludziach. Ochrona bowiem przez peptyd C przed dysfunkcją naczyń krwionośnych, indukowaną przez cu­krzycę była badana na małej liczbie przypadków [21,28]. Zatem muszą być przeprowadzone badania na dużą ska­lę w celu określenia bezpieczeństwa pacjentów poddawa­nych długoterminowemu traktowaniu z zastosowaniem pep­tydu C. Jest bardzo prawdopodobne, że podawanie tego peptydu w dawkach fizjologicznych zniweluje jego nieko­rzystne działanie na funkcjonowanie komórek śródbłonka i w konsekwencji zmniejszy ryzyko rozwoju komplikacji cukrzycowych. Na poparcie tej hipotezy przemawiają ko­rzystne efekty wyłącznie fizjologicznych stężeń peptydu C na stymulację ekspresji Na+K+-ATP-azy, wywoływane przez aktywację czynnika transkrypcyjnego ZEB w ko­mórkach ludzkich kanalików nerkowych [18].
Uwagi końcowe
Podsumowując, na podstawie dotychczasowych wyni­ków badań można sugerować, że peptyd C ma istotne znaczenie fizjologiczne. Wiążąc się swoiście do różnych błon komórkowych, a zwłaszcza do błony komórek śród­błonka, nerek i neuronów, powoduje aktywację transduk­cji sygnałów i wywołuje stymulację syntazy tlenku azotu i Na+K+-ATP-azy w komórkach śródbłonka. Wpływa na aktywację wielu czynników transkrypcyjnych oraz neu­rotroficznych. Podawanie peptydu C pacjentom z cukrzy­cą typu 1, którzy charakteryzują się brakiem sekrecji za­równo insuliny jak i peptydu C, powoduje zwiększanie przepływu krwi w różnych tkankach oraz poprawę funk­cjonowania nerek i komórek nerwowych. Pacjenci, u któ­rych w niewielkim stopniu jest utrzymana sekrecja insuli­ny i peptydu C w komórkach β wysp Langerhansa trzustki, są znacznie mniej podatni na rozwój komplikacji mikro­naczyniowych w nerkach, oczach i układzie nerwowym.
Peptyd C ma również istotne znaczenie w regulacji prolife­racji komórek i apoptozy, głównie w wyniku jego działania na czynniki związanie z powstawaniem stanu zapalnego, takie jak NF-κB i TNF-α. Wykazuje efekty antyprolifera­cyjne w komórkach mięśni gładkich oraz korzystne dzia­łanie w warunkach cukrzycowej neuropatii, podczas gdy jego działanie na komórki nerek pozostaje nadal kontro­wersyjne. Co więcej, działa niekorzystnie na funkcjonowa­nie komórek śródbłonka na skutek aktywacji szlaku trans­dukcji sygnału obejmującego PI3K.
C-peptyd hamuje także stymulowaną przez transformujący czynnik wzrostu β1 (TGF-β1) ekspresję receptorów wiążą­cych ten czynnik [24] oraz stymuluje ekspresję receptora TNF-α2 i czynnika NF-κB, indukując procesy antyapop­totyczne [3]. Co więcej, podawanie peptydu C zwierzętom w stanie wstrząsu krwotocznego zmniejsza stopień wzrostu stężenia kreatyniny w osoczu i aktywności mieloperoksy­dazy, czemu towarzyszy obniżona ekspresja podjednostki c-Fos oraz zmniejszona aktywacja nerkowych kinaz pro­zapalnych (ERK 1/2 oraz kinazy c-Jun) [7]. Analiza zmian ekspresji genów w świeżo izolowanych komórkach kana­lików nerkowych szczurów z cukrzycą streptozotocynową wykazała, że po dwóch godzinach inkubacji w obecności peptydu C następuje obniżenie transkrypcji genów, które są odpowiedzialne za rozwój chorób naczyniowych i sta­nów zapalnych [38]. Badania te potwierdzają działanie ne­froprotekcyjne peptydu C w warunkach cukrzycy typu 1 i dostarczają dowodów na jego aktywność transkrypcyj­ną w komórkach proksymalnych kanalików nerkowych. Dlatego jest rozważane stosowanie peptydu C w terapii, mającej na celu utrzymanie prawidłowego funkcjonowa­nia nerek w warunkach cukrzycy.
Ze względu na normalizowanie przez peptyd C pobiera­nia i zużywania tlenu przez komórki nerkowych kanalików proksymalnych, usprawnianie przepływu krwi w naczyniach oraz działanie na angiogenezę [51], sugeruje się także jego wykorzystanie w terapii cukrzycowych neuropatii i retino­patii. Co więcej, w warunkach zwiększonego stężenia glu­kozy peptyd C zmniejsza wytwarzanie wolnych rodników tlenowych w komórkach śródbłonka na skutek obniżenia aktywności oksydazy NADPH, GTP-azy i w konsekwencji błonowego białka RAC-1 wiążącego GTP [8]. Można więc przypuszczać, że peptyd C działa jak cząsteczka przeciw­utleniacza, uniemożliwiająca translokację białka RAC-1 do błony i w konsekwencji aktywację oksydazy NADPH, zapewniając jednocześnie ochronę komórek śródbłonka przed indukowaną przez glukozę apoptozą. Peptyd C ha­muje także apoptozę w izolowanych ludzkich wysepkach Langerhansa poprzez stymulację ekspresji białka anty­apoptotycznego Bcl-2 [5]. Co więcej, w komórkach kanali­ków nerkowych oposa TNF-α stymuluje szybkość apop­tozy o 50%, a podawanie peptydu C znosi ten efekt [3].
Na podstawie dotychczas uzyskanych wyników badań wy­daje się, że cukrzycę typu 1 można traktować jako chorobę wynikającą z niedoboru dwóch hormonów i proponować stosowanie w jej leczeniu zarówno insuliny jak i peptydu C. Bardziej skomplikowane wydaje się stosowanie peptydu C u pacjentów z cukrzycą typu 2, ze względu na przedłużo­ne występowanie jego podniesionego stężenia u pacjentów wykazujących insulinooporność i w związku z tym możli­wość pojawienia się efektów miażdżycowych. Należy więc w tym przypadku zachować daleko posuniętą ostrożność i stosować peptyd C w leczeniu wyłącznie osób z jego nie­doborem. Jego działanie jest bez wątpienia mniej znaczą­ce niż insuliny i wymaga kontroli funkcji komórek śród­błonka [49,78]. Jest prawdopodobne, ze podawanie tego peptydu w dawkach fizjologicznych zniweluje jego nieko­rzystne działanie na funkcjonowanie komórek śródbłonka i w konsekwencji zmniejszy ryzyko rozwoju komplikacji cukrzycowych. Brak peptydu C ma bowiem z pewnością istotne znaczenie w patogenezie cukrzycowej retinopatii, nefropatii i neuropatii. A zatem, potrzebne są jeszcze dłu­gotrwałe badania kliniczne, by użycie peptydu C w lecze­niu było bezpieczne.
PIŚMIENNICTWO
[1] Aleksic M., Walcher D., Giehl K., Bach H., Grüb M., Durst R., Hombach V., Marx N.: Signalling processes involved in C-peptide-induced chemotaxis of CD4-positive lymphocytes. Cell. Mol. Life Sci., 2009; 66: 1974-1984
[PubMed]  
[2] Al-Rasheed N.M., Meakin F., Royal E.L., Lewington A.J., Brown J., Willars G.B., Brunskill N.J.: Potent activation of multiple signalling pathways by C-peptide in opossum kidney proximal tubular cells. Diabetologia, 2004; 47: 987-997
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[3] Al-Rasheed N.M., Willars G.B., Brunskill N.J.: C-peptide signals via Gαi to protect against TNF-α-mediated apoptosis of opossum kidney proximal tubular cells. J. Am. Soc. Nephrol., 2006; 17: 986-995
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[4] Brand K., Page S., Rogler G., Bartsch A., Brandl R., Knuechel R., Page M., Kaltschmidt C., Baeuerle P.A., Neumeier D.: Activated transcription factor nuclear factor-kappa B is present in the atherosclerotic lesion. J. Clin. Invest., 1996; 97: 1715-1722
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[5] Bugliani M., Torri S., Lupi R., Del Guerra S., Grupillo M., Del Chiaro M., Mosca F., Boggi U., Del Prato S., Marchetti P.: Effects of C-peptide on isolated human pancreatic islet cells. Diabetes Metab. Res. Rev., 2007; 23: 215-219
[PubMed]  
[6] Cameron N.E., Eaton S.E., Cotter M.A., Tesfaye S.: Vascular factors and metabolic interactions in the pathogenesis of diabetic neuropathy. Diabetologia, 2001; 44: 1973-1988
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[7] Chima R.S., Maltese G., Lamontagne T., Piraino G., Denenberg A., O'Connor M., Zingarelli B.: C-peptide ameliorates kidney injury following hemorrhagic shock. Shock, 2011; 35: 524-529
[PubMed]  
[8] Cifarelli V., Geng X., Styche A., Lakomy R., Trucco M., Luppi P.: C-peptide reduces high-glucose-induced apoptosis of endothelial cells and decreases NAD(P)H-oxidase reactive oxygen species generation in human aortic endothelial cells. Diabetologia, 2011; 54: 2702-2712
[PubMed]  
[9] Clark J.L., Cho S., Rubenstein A.H., Steiner D.F.: Isolation of a proinsulin connecting peptide fragment (C-peptide) from bovine and human pancreas. Biochem. Biophys. Res. Commun., 1969; 35: 456-461
[PubMed]  
[10] Davidson H.W.: (Pro)insulin processing: a historical perspective. Cell Biochem. Biophys., 2004; 40 (Suppl. 3): 143-157
[PubMed]  
[11] De La Tour D.D., Raccah D., Jannot M.F., Coste T., Rougerie C., Vague P.: Erythrocyte Na/K ATPase activity and diabetes: relationship with C-peptide level. Diabetologia, 1998; 41: 1080-1084
[PubMed]  
[12] Denk A., Wirth T., Baumann B.: NF-κB transcription factors: critical regulators of hematopoiesis and neuronal survival. Cytokine Growth Factor Rev., 2000; 11: 303-320
[PubMed]  
[13] Ekberg K., Brismar T., Johansson B.L., Jonsson B., Lindström P., Wahren J.: Amelioration of sensory nerve dysfunction by C-peptide in patients with type 1 diabetes. Diabetes, 2003; 52: 536-541
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[14] Ekberg K., Johansson B.L.: Effect of C-peptide on diabetic neuropathy in patients with type 1 diabetes. Exp. Diabetes Res., 2008; 2008: 457912
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[15] Flatt P.R., Swanston-Flatt S.K., Hampton S.M., Bailey C.J., Marks V.: Specific binding of the C-peptide of proinsulin to cultured B-cells from a transplantable rat islet cell tumor. Biosci. Rep., 1986; 6: 193-199
[PubMed]  
[16] Forst T., De La Tour D.D., Kunt T., Pfützner A., Goitom K., Pohlmann T., Schneider S., Johansson B.L., Wahren J., Löbig M., Engelbach M., Beyer J., Vague P.: Effects of proinsulin C-peptide on nitric oxide, microvascular blood flow and erythrocyte Na+,K+-ATPase activity in diabetes mellitus type I. Clin. Sci., 2000; 98: 283-290
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[17] Forst T., Kunt T.: Effects of C-peptide on microvascular blood flow and blood hemorheology. Exp. Diabesity Res., 2004; 5: 51-64
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[18] Galuska D., Pirkmajer S., Barres R., Ekberg K., Wahren J., Chibalin A.V.: C-peptide increases Na,K-ATPase expression via PKC- and MAP kinase-dependent activation of transcription factor ZEB in human renal tubular cells. Plos One, 2011; 6: e28294
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[19] Grunberger G., Qiang X., Li Z., Mathews S.T., Sbrissa D., Shisheva A., Sima A.A.: Molecular basis for the insulinomimetic effects of C-peptide. Diabetologia, 2001; 44: 1247-1257
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[20] Hach T., Forst T., Kunt T., Ekberg K., Pfützner A., Wahren J.: C-peptide and its C-terminal fragments improve erythrocyte deformability in type 1 diabetes patients. Exp. Diabetes Res., 2008; 2008: 730594
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[21] Hansen A., Johansson B.L., Wahren J., von Bibra H.: C-peptide exerts beneficial effects on myocardial blood flow and function in patients with type 1 diabetes. Diabetes, 2002; 51: 3077-3082
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[22] Henriksson M., Johansson J., Moede T., Leibiger I., Shafqat J., Berggren P.O., Jörnvall H.: Proinsulin C-peptide and insulin: limited pattern similarities of interest in inter-peptide interactions but no C-peptide effect on insulin and IGF-1 receptor signaling. Cell. Mol. Life Sci., 2006; 63: 3055-3060
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[23] Hills C.E., Brunskill N.J.: Intracellular signalling by C-peptide. Exp. Diabetes Res., 2008; 2008: 635158
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[24] Hills C.E., Brunskill N.J.: C-Peptide and its intracellular signaling. Rev. Diabet. Stud., 2009; 6: 138-147
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[25] Hyllienmark L., Jonsson B., Ekberg K., Lindström P.: Abnormal cold perception in the lower limbs: a sensitive indicator for detection of polyneuropathy in patients with type 1 diabetes mellitus. Diabetes Res. Clin. Pract., 2009; 85: 298-303
[PubMed]  
[26] Ido Y., Vindigni A., Chang K., Stramm L., Chance R., Heath W.F., DiMarchi R.D., Di Cera E., Williamson J.R.: Prevention of vascular and neural dysfunction in diabetic rats by C-peptide. Science, 1997; 277: 563-566
[PubMed]  
[27] Ikeda K., Kawakami K.: DNA binding through distinct domains of zinc-finger-homeodomain protein AREB6 has different effects on gene transcription. Eur. J. Biochem., 1995; 233: 73-82
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[28] Johansson B.L., Borg K., Fernqvist-Forbes E., Kernell A., Odergren T., Wahren J.: Beneficial effects of C-peptide on incipient nephropathy and neuropathy in patients with type I diabetes mellitus. Diabet. Med., 2000; 17: 181-189
[PubMed]  
[29] Johansson J., Ekberg K., Shafqat J., Henriksson M., Chibalin A., Wahren J., Jörnvall H.: Molecular effects of proinsulin C-peptide. Biochem. Biophys. Res. Commun., 2002; 295: 1035-1040
[PubMed]  
[30] Jörnvall H., Lindahl E., Astorga-Wells J., Lind J., Holmlund A., Melles E., Alvelius G., Nerelius C., Mäler L., Johansson J.: Oligomerization and insulin interactions of proinsulin C-peptide: threefold relationships to properties of insulin. Biochem. Biophys. Res. Commun., 2010; 391: 1561-1566
[PubMed]  
[31] Kamikawa A., Ishii T., Shimada K., Makondo K., Inanami O., Sakane N., Yoshida T., Saito M., Kimura K.: Proinsulin C-peptide abrogates type-1 diabetes-induced increase of renal endothelial nitric oxide synthase in rats. Diabetes Metab. Res. Rev., 2008; 24: 331-338
[PubMed]  
[32] Kitamura T., Kimura K., Makondo K., Furuya D.T., Suzuki M., Yoshida T., Saito M.: Proinsulin C-peptide increases nitric oxide production by enhancing mitogen-activated protein-kinase-dependent transcription of endothelial nitric oxide synthase in aortic endothelial cells of Wistar rats. Diabetologia, 2003; 46: 1698-1705
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[33] Kitazawa M., Shibata Y., Hashimoto S., Ohizumi Y., Yamakuni T.: Proinsulin C-peptide stimulates a PKC/IκB/NF-κB signaling pathway to activate COX-2 gene transcription in Swiss 3T3 fibroblasts. J. Biochem., 2006; 139: 1083-1088
[PubMed]  
[34] Kowluru R.A., Jirousek M.R., Stramm L., Farid N., Engerman R.L., Kern T.S.: Abnormalities of retinal metabolism in diabetes or experimental galactosemia: V. Relationship between protein kinase C and ATPases. Diabetes, 1998; 47: 464-469
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[35] Li L., Oshida Y., Kusunoki M., Yamanouchi K., Johansson B.L., Wahren J., Sato Y.: Rat C peptide I and II stimulate glucose utilization in STZ-induced diabetic rats. Diabetologia, 1999; 42: 958-964
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[36] Li Z.G., Sima A.A.: C-peptide and central nervous system complications in diabetes. Exp. Diabesity Res., 2004; 5: 79-90
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[37] Li Z.G., Zhang W., Sima A.A.: C-peptide enhances insulin-mediated cell growth and protection against high glucose-induced apoptosis in SH-SY5Y cells. Diabetes Metab. Res. Rev., 2003; 19: 375-385
[PubMed]  
[38] Lindahl E., Nordquist L., Müller P., El Agha E., Friederich M., Dahlman-Wright K., Palm F., Jörnvall H.: Early transcriptional regulation by C-peptide in freshly isolated rat proximal tubular cells. Diabetes Metab. Res. Rev., 2011 (w druku)
[PubMed]  
[39] Lindahl E., Nyman U., Melles E., Sigmundsson K., Stahlberg M., Wahren J., Obrink B., Shafqat J., Joseph B., Jörnvall H.: Cellular internalization of proinsulin C-peptide. Cell. Mol. Life Sci., 2007; 64: 479-486
[PubMed]  
[40] Lindahl E., Nyman U., Zaman F., Palmberg C., Cascante A., Shafqat J., Takigawa M., Sävendahl L., Jörnvall H., Joseph B.: Proinsulin C-peptide regulates ribosomal RNA expression. J. Biol. Chem., 2010; 285: 3462-3469
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[41] Luppi P., Cifarelli V., Tse H., Piganelli J., Trucco M.: Human C-peptide antagonizes high glucose-induced endothelial dysfunction through the nuclear factor-κB pathway. Diabetologia, 2008; 51: 1534-1543
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[42] Luppi P., Geng X., Cifarelli V., Drain P., Trucco M.: C-peptide is internalized in human endothelial and vascular smooth muscle cells via early endosomes. Diabetologia, 2009; 52: 2218-2228
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[43] Luzi L., Zerbini G., Caumo A.: C-peptide: a redundant relative of insulin? Diabetologia, 2007; 50: 500-502
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[44] Maciejewska-Jeske M., Szczęsna A., Męczekalski B.: C-peptyd i jego znaczenie w fizjologii oraz wybranych endokrynopatiach. Pol. Merkur. Lekarski, 2011; 31: 75-79
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[45] Mares-Guia T.R., Maigret B., Martins N.F., Maia A.L., Vilela L., Ramos C.H., Neto L.J., Juliano M.A., dos Mares-Guia M.L., Santoro M.M.: Molecular dynamics and circular dichroism studies of human and rat C-peptides. J. Mol. Graph. Model., 2006; 25: 532-542
[PubMed]  
[46] Marx N., Walcher D., Raichle C., Aleksic M., Bach H., Grüb M., Hombach V., Libby P., Zieske A., Homma S., Strong J.: C-peptide colocalizes with macrophages in early arteriosclerotic lesions of diabetic subjects and induces monocyte chemotaxis in vitro. Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol., 2004; 24: 540-545
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[47] Merry T.L., Lynch G.S., McConell G.K.: Downstream mechanisms of nitric oxide-mediated skeletal muscle glucose uptake during contraction. Am. J. Physiol. Regul. Integr. Comp. Physiol., 2010; 299: R1656-R1665
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[48] Middleton J.P., Khan W.A., Collinsworth G., Hannun Y.A., Medford R.M.: Heterogeneity of protein kinase C-mediated rapid regulation of Na/K-ATPase in kidney epithelial cells. J. Biol. Chem., 1993; 268: 15958-15964
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[49] Mughal R.S., Scragg J.L., Lister P., Warburton P., Riches K., O'Regan D.J., Ball S.G., Turner N.A., Porter K.E.: Cellular mechanisms by which proinsulin C-peptide prevents insulin-induced neointima formation in human saphenous vein. Diabetologia, 2010; 53: 1761-1771
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[50] Nerelius C., Alvelius G., Jörnvall H.: N-terminal segment of proinsulin C-peptide active in insulin interaction/desaggregation. Biochem. Biophys. Res. Commun., 2010; 403: 462-467
[PubMed]  
[51] Nordquist L., Brown R., Fasching A., Persson P., Palm F.: Proinsulin C-peptide reduces diabetes-induced glomerular hyperfiltration via efferent arteriole dilation and inhibition of tubular sodium reabsorption. Am. J. Physiol. Renal Physiol., 2009; 297: F1265-F1272
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[52] Nordquist L., Lai E.Y., Sjöquist M., Patzak A., Persson A.E.: Proinsulin C-peptide constricts glomerular afferent arterioles in diabetic mice. A potential renoprotective mechanism. Am. J. Physiol. Regul. Integr. Comp. Physiol., 2008; 294: R836-R841
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[53] Nordquist L., Shimada K., Ishii T., Furuya D.T., Kamikawa A., Kimura K.: Proinsulin C-peptide prevents type-1 diabetes-induced decrease of renal Na+-K+-ATPase alpha1-subunit in rats. Diabetes Metab. Res. Rev., 2010; 26: 193-199
[PubMed]  
[54] Ohtomo Y., Aperia A., Sahlgren B., Johansson B.L., Wahren J.: C-peptide stimulates rat renal tubular Na+, K(+)-ATPase activity in synergism with neuropeptide Y. Diabetologia, 1996; 39: 199-205
[PubMed]  
[55] Ohtomo Y., Bergman T., Johansson B.L., Jörnvall H., Wahren J.: Differential effects of proinsulin C-peptide fragments on Na+,K+-ATPase activity of renal tubule segments. Diabetologia, 1998; 41: 287-291
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[56] O'Neill L.A., Kaltschmidt C.: NF-κB: a crucial transcription factor for glial and neuronal cell function. Trends Neurosci., 1997; 20: 252-258
[PubMed]  
[57] Pramanik A., Ekberg K., Zhong Z., Shafqat J., Henriksson M., Jansson O., Tibell A., Tally M., Wahren J., Jörnvall H., Rigler R., Johansson J.: C-peptide binding to human cell membranes: importance of Glu27. Biochem. Biophys. Res. Commun., 2001; 284: 94-98
[PubMed]  
[58] Raccah D., Lamotte-Jannot M.F., Issautier T., Vague P.: Effect of experimental diabetes on Na/K-ATPase activity in red blood cells, peripheral nerve and kidney. Diabete Metab., 1994; 20: 271-274
[PubMed]  
[59] Rebsomen L., Khammar A., Raccah D., Tsimaratos M.: C-peptide effects on renal physiology and diabetes. Exp. Diabetes Res., 2008; 2008: 281536
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[60] Rigler R., Pramanik A., Jonasson P., Kratz G., Jansson O.T., Nygren P., Stahl S., Ekberg K., Johansson B., Uhlén S., Uhlén M., Jörnvall H., Wahren J.: Specific binding of proinsulin C-peptide to human cell membranes. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 1999; 96: 13318-13323
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[61] Ritz E., Tarng D.C.: Renal disease in type 2 diabetes. Nephrol. Dial. Transplant., 2001; 16 (Suppl. 5): 11-18
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[62] Sato Y., Oshida Y., Han Y.Q., Morishita Y., Li L., Ekberg K., Jörnvall H., Wahren J.: C-peptide fragments stimulate glucose utilization in diabetic rats. Cell. Mol. Life Sci., 2004; 61: 727-732
[PubMed]  
[63] Shafqat J., Melles E., Sigmundsson K., Johansson B.L., Ekberg K., Alvelius G., Henriksson M., Johansson J., Wahren J., Jörnvall H.: Proinsulin C-peptide elicits disaggregation of insulin resulting in enhanced physiological insulin effects. Cell. Mol. Life Sci., 2006; 63: 1805-1811
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[64] Shashkin P.N., Jiao Y., Westerblad H., Katz A.: C-peptide does not alter carbohydrate metabolism in isolated mouse muscle. Am. J. Physiol., 1997; 272: E245-E247
[PubMed]  
[65] Shaw J.E., Zimmet P.Z,, Gries F.A., Ziegler D.: Epidemiology of diabetic neuropathy. W: Text book of Diabetic Neuropathy, red.: F.A. Gries, N.E. Cameron, P. Low, D. Ziegler. Thieme, Stuttgart, NY, USA 2003, 64-82
http://books.google.pl/books?id=5HNVsc6SnWUC&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false
[66] Sima A.A., Li Z.G.: The effect of C-peptide on cognitive dysfunction and hippocampal apoptosis in type 1 diabetic rats. Diabetes, 2005; 54: 1497-1505
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[67] Sima A.A., Zhang W., Grunberger G.: Type 1 diabetic neuropathy and C-peptide. Exp. Diabesity Res., 2004; 5: 65-77
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[68] Sima A.A., Zhang W., Kreipke C.W., Rafols J.A., Hoffman W.H.: Inflammation in diabetic encephalopathy is prevented by C-peptide. Rev. Diabet. Stud., 2009; 6: 37-42
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[69] Sima A.A., Zhang W., Sugimoto K., Henry D., Li Z., Wahren J., Grunberger G.: C-peptide prevents and improves chronic type I diabetic polyneuropathy in the BB/Wor rat. Diabetologia, 2001; 44: 889-897
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[70] Steiner D.F.: The proinsulin C-peptide - a multirole model. Exp. Diabesity Res., 2004; 5: 7-14
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[71] Stevens M.J., Zhang W., Li F., Sima A.A.: C-peptide corrects endoneurial blood flow but not oxidative stress in type 1 BB/Wor rats. Am. J. Physiol. Endocrinol. Metab., 2004; 287: E497-E505
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[72] Sugimoto K., Murakawa Y., Sima A.A.: Diabetic neuropathy - a continuing enigma. Diabetes Metab. Res. Rev., 2000; 16: 408-433
[PubMed]  
[73] Thomas P.K.: Diabetic neuropathy: mechanisms and future treatment options. J. Neurol. Neurosurg. Psychiatry, 1999; 67: 277-279
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[74] Tsimaratos M., Coste T.C., Djemli-Shipkolye A., Daniel L., Shipkolye F., Vague P., Raccah D.: Evidence of time-dependent changes in renal medullary Na,K-ATPase activity and expression in diabetic rats. Cell. Mol. Biol., 2001; 47: 239-245
[PubMed]  
[75] Tsimaratos M., Roger F., Chabardes D., Mordasini D., Hasler U., Doucet A., Martin P.Y., Féraille E.: C-peptide stimulates Na+,K+-ATPase activity via PKC alpha in rat medullary thick ascending limb. Diabetologia, 2003; 46: 124-131
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[76] UniProtKB, Protein Knowledgebase (20.10.2011)
http://www.uniprot.org/uniprot/?query=insulin&sort=score
[77] Wahren J., Ekberg K., Johansson J., Henriksson M., Pramanik A., Johansson B.L., Rigler R., Jörnvall H.: Role of C-peptide in human physiology. Am. J. Physiol. Endocrinol. Metab., 2000; 278: E759-E768
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[78] Wahren J., Ekberg K., Jörnvall H.: C-peptide is a bioactive peptide. Diabetologia, 2007; 50: 503-509
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[79] Walcher D., Aleksic M., Jerg V., Hombach V., Zieske A., Homma S., Strong J., Marx N.: C-peptide induces chemotaxis of human CD4-positive cells: involvement of pertussis toxin-sensitive G-proteins and phosphoinositide 3-kinase. Diabetes, 2004; 53: 1664-1670
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[80] Walcher D., Babiak C., Poletek P., Rosenkranz S., Bach H., Betz S., Durst R., Grüb M., Hombach V., Strong J., Marx N.: C-Peptide induces vascular smooth muscle cell proliferation: involvement of SRC-kinase, phosphatidylinositol 3-kinase, and extracellular signal-regulated kinase 1/2. Circ. Res., 2006; 99: 1181-1187
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[81] Walenciak Ł., Fendler W., Młynarski W.: Proinsulinowy peptyd C - bioaktywny peptyd z wielkim potencjałem. Endokrynol. Diabetol. Chor. Przemiany Materii Wieku Rozw., 2007; 13: 95-98
[PubMed]  [Abstract]  [Full Text PDF]  
[82] Wallerath T., Kunt T., Forst T., Closs E.I., Lehmann R., Flohr T., Gabriel M., Schäfer D., Göpfert A., Pfützner A., Beyer J., Förstermann U.: Stimulation of endothelial nitric oxide synthase by proinsulin C-peptide. Nitric Oxide, 2003; 9: 95-102
[PubMed]  
[83] Watanabe Y., Kawakami K., Hirayama Y., Nagano K.: Transcription factors positively and negatively regulating the Na,K-ATPase α1 subunit gene. J. Biochem., 1993; 114: 849-855
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[84] Wilhelm B., Kann P., Pfützner A.: Influence of C-peptide on glucose utilisation. Exp. Diabetes Res., 2008; 2008: 769483
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[85] Zhong Z., Davidescu A., Ehrén I., Ekberg K., Jörnvall H., Wahren J., Chibalin A.V.: C-peptide stimulates ERK1/2 and JNK MAP kinases via activation of protein kinase C in human renal tubular cells. Diabetologia, 2005; 48: 187-197
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[86] Zhong Z., Kotova O., Davidescu A., Ehrén I., Ekberg K., Jörnvall H., Wahren J., Chibalin A.V.: C-peptide stimulates Na+,K+-ATPase via activation of ERK1/2 MAP kinases in human renal tubular cells. Cell. Mol. Life Sci., 2004; 61: 2782-2790
[PubMed]  
[87] Ziegler D.: Treatment of diabetic polyneuropathy: Update 2006. Ann. NY Acad. Sci., 2006; 1084: 250-266
[PubMed]  
[88] Zierath J.R., Handberg A., Tally M., Wallberg-Henriksson H.: C-peptide stimulates glucose transport in isolated human skeletal muscle independent of insulin receptor and tyrosine kinase activation. Diabetologia, 1996; 39: 306-313
[PubMed]  
Autorzy deklarują brak potencjalnych konfliktów interesów.