Postepy Hig Med Dosw. (online), 2011; 65: 104-113
Review
Full Text PDF  

Wpływ reaktywnych form tlenu na ośrodkowy układ nerwowy
The influence of reactive oxygen species on the central nervous system
Marzena Gutowicz
Katedra i Zakład Biochemii, Warszawski Uniwersytet Medyczny
Adres do korespondencji
dr n. med. Marzena Gutowicz, Katedra i Zakład Biochemii, Warszawski Uniwersytet Medyczny, ul. S. Banacha 1, 02-097 Warszawa; e-mail: mgutowicz@wum.edu.pl

Otrzymano:  2010.10.20
Zaakceptowano:  2011.01.28
Opublikowano:  2011.02.19

Streszczenie
Stres oksydacyjny w komórkach organizmu to przewaga potencjału oksydacyjnego nad statusem antyoksydacyjnym. Przyczyną stresu oksydacyjnego są reaktywne formy tlenu (RFT) powstają­ce podczas niepełnej redukcji cząsteczki tlenu w łańcuchu oddechowym oraz wiele reakcji bio­chemicznych zachodzących w komórce. Skutkiem działania RFT są uszkodzenia błon komórko­wych, zmiany strukturalne i funkcjonalne białek enzymatycznych i nieenzymatycznych, zaburzenia w budowie DNA. Przyczyną stresu oksydacyjnego może być nie tylko nadmierne wytwarzanie wolnych rodników, ale również spadek aktywności enzymów antyoksydacyjnych i/lub obniżenie poziomu czynników redukujących.
Mózg jest narządem szczególnie wrażliwym na działanie reaktywnych form tlenu ze względu na dużą zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych, intensywny metabolizm tlenowy i sto­sunkowo małą aktywność enzymów antyoksydacyjnych. Liczne dane wskazują na udział stresu oksydacyjnego w patogenezie wielu chorób neurodegeneracyjnych.
Słowa kluczowe: ośrodkowy układ nerwowy • reaktywne formy tlenu • stres oksydacyjny


Summary
Oxidative stress can be defined as a rise of oxidative potential or decrease of antioxidant status. Oxidative stress is caused by reactive oxygen species (ROS) which are produced by one-elec­tron reduction of oxygen in the electron transport chain, as well as many other reactions. Effects of ROS can result in cellular membrane damage, structural and functional changes in enzymatic and non-enzymatic proteins, and damage to the DNA structure. Excessive generation of free ra­dicals, decrease of enzymatic antioxidant activity, and/or reducing agents are considered as the main causes of oxidative stress.
Since the brain contains a large amount of polyunsaturated fatty acids, consumes up to 20% of oxygen used by the whole body, and shows low antioxidant activity, it seems to be especially vul­nerable to oxidative stress.
Numerous data show the significant role of oxidative stress in pathogenesis of many neurodege­nerative diseases.
Key words: central nervous system • reactive oxygen species • oxidative stress




Wykaz skrótów:
DA - dopamina; DHA - kwas dokozaheksaenowy; DOPA - 3,4-dihydroksyfenyloalanina;DOPAC - kwas dihydroksyfenylooctowy; GABA - kwas gamma-aminomasłowy; GSH - zredukowany glutation; HO2 - rodnik wodoronadtlenkowy; L - lipidowy rodnik alkilowy; LOO - lipidowy rodnik nadtlenkowy; MAO - oksydaza monoaminowa; MDA - dialdehyd malonowy; NFB - jądrowy czynnik transkrypcyjny κB (nuclear factor κB); NO - tlenek azotu; NOS - syntaza tlenku azotu;O2-. - anionorodnik ponadtlenkowy;OH - rodnik hydroksylowy; ONOO- - nadtlenoazotyn; OUN - ośrodkowy układ nerwowy; RFT - reaktywne formy tlenu; SOD - dysmutaza ponadtlenkowa;WNKT - wielonienasycone kwasy tłuszczowe; WRT - wolne rodniki tlenowe.
W skład OUN wchodzi mózgowie i rdzeń kręgowy, zbu­dowane z kilku typów komórek, z których najważniejszy­mi są neurony i glej. Zadaniem neuronów jest odbieranie, analizowanie, przetwarzanie i wysyłanie sygnałów do na­rządów efektorowych. Komunikacja międzyneuronalna odbywa się poprzez synapsy z udziałem różnych neuro­przekaźników (acetylocholina, noradrenalina, glutaminian, serotonina, dopamina, GABA, NO i in.).
Komórki gleju można podzielić na makroglej (astrocyty i oligodendrocyty) i mikroglej. Komórki te nie przekazu­ją impulsów nerwowych, ale pełnią funkcje pomocnicze. Głównym zadaniem oligodendrocytów jest tworzenie osło­nek mielinowych aksonów i współudział w procesach me­tabolicznych neuronów. Komórki mikrogleju uczestniczą w obronie immunologicznej, większość z nich to makrofagi osiadłe usuwające ze środowiska różne patogeny i obumarłe neurony [92,96]. System antyoksydacyjny i detoksykacyj­ny neuronów jest mało wydajny, dlatego większość funkcji obronnych przejęły astrocyty, które kontrolują gospodarkę energetyczną neuronów, procesy oksydacyjno-antyoksyda­cyjne oraz równowagę jonową. Magazynują i wydzielają takie antyoksydanty jak glutation czy kwas askorbinowy, służą za magazyn substancji toksycznych i produktów przemiany materii. Astrocyty wychwytują z krwi gluko­zę, wbudowują ją w glikogen oraz przekształcają w mle­czan i dostarczają go neuronom, a także syntetyzują ciała ketonowe na potrzeby neuronów. Ponadto wydzielają czyn­niki wzrostowe, uczestniczą w tworzeniu synaps i trans­misji synaptycznej, a także regulują neurogenezę w hipo­kampie i strefie podkomorowej (ryc. 1) [47,98].
Ryc. 1. Wzajemna wymiana składników między astrocytem i neuronem

Wolne rodniki tlenowe i ich pochodne wmózgu człowieka
Mózg człowieka to prawie 2% masy ciała, a zużywa 20% całkowitej ilości tlenu pobieranego przez organizm. Jak wiadomo tlen jest niezbędny do życia, gdyż dzięki niemu możliwe jest uzyskanie energii w procesie utleniania, ale może też działać toksycznie, ponieważ w wielu układach biologicznych zostaje przekształcony w reaktywne formy (RFT). Do reaktywnych form tlenu należą zarówno wol­ne rodniki tlenowe (WRT) jak i związki, które mają zdol­ność ich generowania (ryc. 2). Prawie 90% RFT powstaje w łań­cuchu oddechowym, ale ich źródłem są również reakcje katalizowane przez oksydazy, cytochrom P-450, procesy hydroksylacji niektórych ksenobiotyków, promieniowanie jonizujące, jony metali przejściowych, zanieczyszczenia środowiskowe i wiele innych czynników [11,28]. Wolne rodniki są to atomy lub cząsteczki zawierające jeden lub więcej niesparowanych elektronów na orbitalu walencyj­nym. Charakterystyczną cechą WRT jest ich duża reak­tywność i krótki okres półtrwania wynikający z dążenia do sparowania elektronów przez odebranie lub oddanie ich innym cząsteczkom. W wyniku działania reaktywnych form tlenu dochodzi do wielorakich uszkodzeń wewnątrz­komórkowych, takich jak peroksydacja lipidów błon ko­mórkowych, inaktywacja enzymów, uszkodzenie DNA, zmiany strukturalne w cząsteczkach białek i węglowoda­nów. Oksydacyjnie zmodyfikowane związki i cząstecz­ki zaburzają homeostazę komórek nerwowych, co może prowadzić do ich śmierci w wyniku apoptozy lub nekro­zy [8,100]. Liczne badania wskazują, że reaktywne formy tleny mogą się przyczyniać do rozwoju wielu chorób neu­rodegeneracyjnych. Większość RFT powstaje podczas jed­no-, dwu- lub trójelektronowej redukcji cząsteczki tlenu w łańcuchu oddechowym.
Ryc. 2. Wolne rodniki tlenowe

Anionorodnik ponadtlenkowy O2-
W wyniku jednoelektronowej redukcji tlenu powstaje anio­norodnik ponadtlenkowy:


Głównym „producentem" O2-. w mózgu są mitochondria (zwłaszcza I kompleks łańcucha oddechowego oraz ko­enzym Q10). Anionorodnik ponadtlenkowy powstaje rów­nież podczas „wybuchu tlenowego" w oligodendrocytach w wyniku działania oksydazy NAD(P)H oraz w innych reakcjach oksydoredukcyjnych. Bogatym źródłem O2-. są mikrosomy, gdzie działa łańcuch transportu elektronów i system monooksygenaz zależnych od cytochromu P-450. W peroksysomach głównym źródłem O2-. jest oksydaza ksantynowa utleniająca hipoksantynę i ksantynę do kwa­su moczowego oraz łańcuch transportu elektronów związa­ny z reduktazą NADH i cytochromem b5. Autooksydacja adrenaliny, noradrenaliny i związków tiolowych również prowadzi do powstania anionorodnika ponadtlenkowego. Anionorodnik ponadtlenkowy nie należy do najbardziej re­aktywnych WRT, ale ma zdolność utleniania jonów me­tali przejściowych, przez co może inaktywować enzymy, których te metale są kofaktorami. Ma także zdolność utle­niania cysteiny, co zmienia konformację białek i może po­zbawiać enzymy aktywności biologicznej [20,41,48,110].
Znacznie silniejszym utleniaczem jest sprotonowa­na postać anionorodnika ponadtlenkowego czyli rodnik wodoronadtlenkowy (HO2), który łatwiej dyfunduje przez błony i szybciej wchodzi w reakcję ze związkami o ładun­ku ujemnym. Jest on także głównym inicjatorem peroksy­dacji lipidów [94].
Nadtlenek wodoru H2O2
Podczas dwuelektronowej redukcji cząsteczki tlenu po­wstaje nadtlenek wodoru:


Powstaje on również w wyniku dysmutacji dwóch aniono­rodników ponadtlenkowych. Proces ten może przebiegać spontanicznie, ale w komórce ponad 90% tego typu reak­cji zachodzi z udziałem dysmutazy ponadtlenkowej (SOD):


Nadtlenek wodoru powstaje także w wyniku działania oksy­dazy D-aminokwasowej, glikolanowej, aldehydowej i wielu innych oksydoreduktaz, które współpracują z FADH2 jako koenzymem. W mózgu istotnymi „producentami" H2O2 są oksydazy monoaminowe (MAO) utleniające dopaminę do kwasu dihydroksyfenylooctowego (DOPAC) oraz reakcje samoutleniania dopaminy do melanin [50,68]:


Duże ilości nadtlenku wodoru powstają w fagocytują­cych komórkach mikrogleju podczas „wybuchu tlenowe­go". Reaktywność H2O2 jest najniższa ze wszystkich RFT. Jednak długi okres półtrwania oraz brak ładunku elektrycz­nego powoduje, że H2O2 może swobodnie dyfundować przez błony komórkowe działając daleko od miejsca powstania. Bezpośrednio nie utlenia on lipidów błonowych ani DNA, ale może utleniać grupy tiolowe, fenolowe, tioestrowe, czy indolowe różnych związków. W komórce nadtlenek wodo­ru rozkładany jest do wody przez katalazę i peroksydazę glutationową [11,30].
Rodnik hydroksylowy OH
H2O2 w obecności jonów metali grup przejściowych wy­twarza rodnik hydroksylowy:


Rodnik hydroksylowy może też powstać w reakcji nadtlen­ku wodoru z anionorodnikiem ponadtlenkowym z udzia­łem jonów metali [62]:


W mózgu głównym źródłem żelaza do reakcji Fentona i Habera-Weissa są ferrytyna, neuromelanina oraz mikro­glej. Rodnik hydroksylowy należy do najbardziej agresyw­nych WRT. Może on być donorem i akceptorem elektronu, więc może być zarówno reduktorem i utleniaczem. Dzięki bardzo dużej reaktywności i małej swoistości substratowej OH może atakować wszystkie cząsteczki z jakimi zetknie się w komórce. Rodnik hydroksylowy uszkadza białka przez utlenienie reszt aminokwasów oraz grup sulfhydry­lowych. Modyfikuje również zasady azotowe w DNA, co może powodować pęknięcia podwójnej helisy. Narażone na jego działanie są zwłaszcza nienasycone kwasy tłusz­czowe, co jest wyjątkowo niebezpieczne dla tkanki mó­zgowej, która aż w 60% zbudowana jest z lipidów. Duże ilości OH powstają w fagocytujących oligodendrocytach w reakcji katalizowanej przez mieloperoksydazę [49,15].
Rodnik hydroksylowy w mózgu hamuje aktywność oksy­daz monoaminowych (MAO-A, MAO-B), enzymów odpo­wiedzialnych za katabolizm takich neuroprzekaźników jak dopamina, noradrenalina czy serotonina. Przyczynia się też do utraty neuronów w niedokrwieniu mózgu, w chorobach Parkinsona i Alzheimera. W reakcji OH z dopaminą po­wstaje 6-hydroksydopamina uznawana za główny czynnik odpowiedzialny za patogenezę choroby Parkinsona [6,81].
Tlenek azotu NO
Do wolnych rodników zaliczamy też tlenek azotu wytwa­rzany głównie przez syntazę tlenku azotu z argininy i O2. W neuronach występuje izoenzym konstytutywny syntazy NO (nNOS), natomiast w makrofagach i gleju indukowany (iNOS). Aktywność nNOS zależna jest od jonów wapnia i kalmoduliny. NO w mózgu pełni funkcję neuroprzekaź­nika i neuromodulatora, jednak ze względu na swój wol­norodnikowy charakter może również działać toksycznie. Zaobserwowano wzrost stężenia tlenku azotu w mózgu osób ze stwardnieniem rozsianym [102].
Tlenek azotu łatwo wchodzi w reakcję z żelazem komplek­sów żelazowo-siarkowych i hemu, inaktywując takie białka jak cytochromy, hemoglobina czy katalaza. Może też uwal­niać żelazo z ferrytyny, co jest szczególnie niebezpieczne w niektórych strukturach mózgu [63,82]. Nadmierne wy­twarzanie NO może prowadzić do degeneracji neuronów, ponieważ jest on inhibitorem oksydazy cytochromowej - ostatniego enzymu łańcucha oddechowego. NO i inne WRT utleniają aktywne reszty cysteiny w neurograninie - neuro­nalnej kinazie białkowej C, a liczba powstałych mostków disiarczkowych zależy od nasilenia stresu oksydacyjnego. Wiążąc się z grupą hemową cyklazy guanylowej NO akty­wuje ją i za pomocą powstałego cGMP wywołuje różno­rodne skutki biologiczne. Łatwo wiąże się z glutationem lub z innymi związkami tiolowymi tworząc tzw. nitrozo­tiole, które odgrywają ważną rolę w transporcie, magazy­nowaniu i metabolizmie NO [80,95]. W wyniku reakcji tlenku azotu z anionorodnikiem ponatlenkowym powsta­je wysokoreaktywny nadtlenoazotyn (ONOO-), który ni­trozyluje białka, zasady azotowe w DNA, hamuje gliko­lizę (a więc też syntezę ATP), uszkadza fosfolipidy błon synaptycznych. ONOO- zaburza fosforylację białek i jest aktywatorem kinazy tyrozynowej onkogenu src. obniża też stężenie GSH oraz hamuje aktywność syntetazy glutami­nowej. W neuronach nadtlenoazotyn aktywuje apoptozę, natomiast w astrocytach ją hamuje [36,57,58].
Stresoksydacyjny w OUN
W sprawnie funkcjonujących komórkach OUN panuje rów­nowaga między powstawaniem wolnych rodników a ich usu­waniem Przesunięcie równowagi w kierunku tworzenia RFT generuje stres oksydacyjny. Inaczej mówiąc, stres oksy­dacyjny jest to wzrost potencjału utleniającego do pozio­mu zagrażającego stabilności struktur komórkowych [89].
Zużywając 20% tlenu mózg jest szczególnie narażony na atak wolnych rodników. Około 5% tlenu, który jest wykorzy­stywany w łańcuchu oddechowym w mitochondriach oraz w peroksysomach i mikrosomach zamieniane jest w jego re­aktywne formy [48,52]. Ze względu na swój kształt, neuro­ny wykazują bardzo niekorzystny stosunek powierzchni do objętości, dlatego najbardziej narażone na działanie wolnych rodników są błony komórkowe, w których może wystąpić wiele szkodliwych procesów, takich jak: zmiana płynności błon spowodowana peroksydacją lipidów, modyfikacja ak­tywności enzymów błonowych, utlenianie grup tiolowych białek błonowych, rozprzęgnięcie transportu błonowego, zmiana charakteru antygenowego błon oraz deregulacja potencjału błonowego. Przyczyną stresu oksydacyjnego w mózgu może być nadmierne wytwarzanie wolnych rod­ników, obniżenie aktywności enzymów antyoksydacyjnych i/lub obniżenie stężenia czynników redukujących [56,69].
Wpływ reaktywnych form tlenu na składniki komórek OUN
Lipidy
Najpowszechniej występującym procesem wolnorodnikowym w komórce jest łańcuchowa peroksydacja lipidów, polegająca na utlenianiu reszt wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (WNKT), które wchodzą w skład fosfolipidów błonowych i lipoprotein. Proces ten może zachodzić nieenzymatycznie w wyniku reakcji wolnorodnikowych, bądź z udziałem enzy­mów, takich jak cyklooksygenazy i lipooksygenazy. Proces nieenzymatycznej autooksydacji można podzielić na trzy eta­py: inicjację, prolongację i terminację. Inicjację peroksyda­cji lipidów mogą zapoczątkować takie RFT jak: ozon, NO, ONOO-, rodnik hydroksylowy i wodoronadtlenkowy, a tak­że pośrednio jony metali przejściowych [3,37,71]. W wyni­ku usunięcia wodoru z grupy metylenowej nienasyconego kwasu tłuszczowego przez rodnik tlenowy powstaje rodnik alkilowy z niesparowanym elektronem przy atomie węgla:


Rodnik alkilowy może reagować z tlenem i powstaje rod­nik nadtlenkowy:


W fazie prolongacji rodnik nadtlenkowy reaguje z innym nienasyconym kwasem tłuszczowym generując wodoro­nadtlenek lipidowy i kolejny rodnik alkilowy:


LOO i L mogą utleniać kolejne cząsteczki kwasów tłuszczo­wych, jest to reakcja łańcuchowa, w wyniku której może dojść do autooksydacji kilkuset cząsteczek WNKT. Terminacja pe­roksydacji może zajść w reakcji dysproporcjonowania dwóch rodników alkilowych lub nadtlenkowych [77,85]:


lub w reakcji między dwoma różnymi rodnikami:


Produkty peroksydacji ulegają dalszym przemianom do fragmentów o różnej długości. Najbardziej znanym wy­znacznikiem autooksydacji lipidów jest dialdehyd malono­wy (MDA), ale oprócz niego powstaje wiele innych związ­ków o charakterze aldehydów, ketonów, epoksydów czy węglowodorów np. w wyniku peroksydacji kwasu arachi­donowego powstaje ponad 60 różnych związków. W trak­cie metabolizmu kwasu arachidonowego powstaje rów­nież anionorodnik ponadtlenkowy (w wyniku działania lipooksygenazy) i rodnik hydroksylowy (w wyniku dzia­łania cyklooksygenazy). Końcowe produkty β-degradacji WNKT reagują z innymi lipidami, z grupami tiolowymi i aminowymi białek, z zasadami azotowymi kwasów nu­kleinowych i aminocukrami wywołując różnorakie skutki, takie jak: zmiana właściwości antygenowych białek, inak­tywacja enzymów, zahamowanie replikacji i transkryp­cji, mutageneza i kancerogeneza [11,109]. Najgroźniejszy z metabolitów - 4-hydroksy-2-nonenal hamuje glikolizę, syntezę białek i kwasów nukleinowych. Upośledza trans­port glukozy i glutationu, uszkadza neurony cholinergicz­ne i przyspiesza apoptozę komórek nerwowych [18]. Mózg człowieka w ponad 60% składa się z lipidów, a większość z nich to fosfolipidy błonowe z resztami nienasyconych kwasów tłuszczowych. Peroksydacji szczególnie łatwo ulegają kwas arachidonowy (20:4n-6) i dokozaheksaeno­wy (22:6n-3; DHA), które stanowią główną pulę WNKT w mózgu. Podczas peroksydacji DHA powstają związ­ki zwane neuroprostanami, gdyż znaleziono je głównie w neuronach. Poza tym duże stężenie żelaza w niektórych strukturach mózgu dodatkowo przyspiesza utlenianie li­pidów. Aldehydowe produkty peroksydacji lipidów mogą kowalencyjnie wiązać się w reakcji Michaela z grupami tiolowymi białek lub z glutationem, obniżając ich stęże­nie w komórce. Mogą też tworzyć zasady Schiffa z wol­nymi grupami aminowymi aminokwasów lub wiązać się z zasadami azotowymi DNA inicjując procesy mutagene­zy i kancerogenezy. Stężenie produktów peroksydacji li­pidów u chorych na Parkinsona jest 8-krotnie wyższe niż u osób zdrowych [5,17,38].
Białka
Duża aktywność metaboliczna i tlenowa mózgu jest szcze­gólnie niebezpieczna dla białek. Reaktywne formy tlenu uszkadzają strategiczne aminokwasy, takie jak cysteina, seryna, tyrozyna czy treonina zmieniając aktywność en­zymów i właściwości białek nieenzymatycznych [99]. Pod ich wpływem może dojść do utlenienia zarówno łańcucha polipeptydowego, jak i reszt aminokwasowych. Może to prowadzić do fragmentacji polipeptydu, tworzenia wiązań krzyżowych, zmian struktury aminokwasów, co powoduje najczęściej utratę biologicznych funkcji białka, ale może też spełniać funkcje regulatorowe [11,84].
Większość WRT ma zdolność inicjacji oksydacji białek, ale najgroźniejszy jest rodnik hydroksylowy. OH zwykle odrywa proton przy węglu a wytwarzając rodnik alkilowy, który reagując z tlenem tworzy rodnik alkoksylowy. Oba te rodniki mogą utleniać kolejne aminokwasy, co prowa­dzi do pęknięć w łańcuchu polipeptydowym. Oderwanie protonu przy węglu γ glutaminianu lub asparaginianu może również spowodować fragmentację białka [29,99]. Najbardziej wrażliwe na działanie WRT są aminokwasy siarkowe i aromatyczne. Cysteina utlenia się do różnych pochodnych (w zależności od czynnika utleniającego i do­stępu tlenu) lub do cystyny, a metionina do sulfotlenków. Tyrozyna może zostać utleniona do 3,4-dihydroksyfeny­loalaniny (DOPA) lub może tworzyć wiązania krzyżowe z drugą tyrozyną. W wyniku utlenienia tryptofanu powstaje formylokinureina i kinureina, a histydyny 2-oksohistydy­na. Aminokwasy z wolną grupą hydroksylową, aminową lub amidową często utleniane są do pochodnych karbony­lowych będących głównym wyznacznikiem oksydacyj­nych uszkodzeń białek. Pochodne te mogą reagować z li­zyną tworząc wiązania krzyżowe [16,25,60,83].
Również tlenek azotu może zmieniać funkcje wielu białek i enzymów. Reagując z grupą hemową cytochromu P-450 hamuje jego aktywność. Indukuje też białko p53 (supresor onkogenezy), wywołując apoptozę komórek nerwowych. NO tworząc nitrozo-żelazowo-siarkowy kompleks z ako­nitazą blokuje cykl Krebsa, a także w zależności od stęże­nia, może hamować poszczególne enzymy łańcucha odde­chowego i dehydrogenazę pirogronianową. Zahamowanie aktywności enzymów związanych z metabolizmem ener­getycznym jest zabójcze dla neuronów, ze względu na ich duże zapotrzebowanie na ATP [10,32,64].
Wysoce reaktywnym czynnikiem utleniającym jest rów­nież nadtlenoazotyn, który oprócz zdolności oksydacyj­nych wykazuje aktywność nitrowania (przyłączanie NO2) i nitrozowania (przyłączanie NO) reszt aminokwasów. W wyniku reakcji ONOO- z pierścieniem arylowym ty­rozyny powstaje 3-nitrotyrozyna lub 2,5-dinitrotyrozyna, co powoduje inaktywację takich enzymów jak: SOD-1, syntetaza glutaminowa, syntaza prostacyklin i in. [35,36].
Wynikiem działania RFT jest zmiana aktywności białek regulatorowych, co jest szczególnie niebezpieczne dla me­tabolizmu komórek nerwowych. Reaktywne formy tlenu zaburzają funkcjonowanie kaskad przekazywania sygna­łów wewnątrzkomórkowych oraz modyfikują czynniki transkrypcyjne genów odpowiedzi na stres oksydacyjny poprzez zmianę ich konformacji i/lub utlenienie strate­gicznych aminokwasów, takich jak cysteina, tyrozyna, czy seryna. Do białek szczególnie wrażliwych na szok tlenowy należą tioredoksyna, transferaza S-glutationowa oraz tzw. kinazy stresu - enzymy uaktywniane przez białka bogate w cysteinę, których konformacja została zmieniona przez wolne rodniki [2,24].
Oksydacyjnie uszkodzone białka zazwyczaj tracą aktywność biologiczną, mają też tendencję do tworzenia agregatów, ponieważ przestają być rozpoznawane przez proteasomy oraz nie ulegają ubikwitynacji. Stężenie grup karbonylo­wych - głównego markera oksydacji białek - w istocie czarnej jest dwukrotnie wyższe u chorych na Parkinsona niż u osób zdrowych [91,69].
Kwasy nukleinowe
DNA ze względu na swe funkcje, czyli przechowywanie, powielanie i przekazywanie informacji genetycznej, jest bardziej odporny na działanie RFT niż inne składniki ko­mórki. Najgroźniejszym dla DNA jest rodnik hydroksylo­wy, który uszkadza zarówno zasady azotowe, reszty cukro­we, jak i wiązania fosfodiestrowe, powodując modyfikację nukleotydów oraz pęknięcia nici DNA. Najczęstszym uszkodzeniom ulegają reszty tymidyny prowadząc do po­wstania dimerów oraz różnych nadtlenków. W wyniku re­akcji OH z guaniną powstaje 8-hydroksyguanina, a to pro­wadzi do mutacji typu transwersji G-C->T-A. Utlenienie podwójnych wiązań w pierścieniu cytozyny prowadzi do powstania 5-hydroksycytozyny. Równie groźnym jak OH jest nadtlenoazotyn, który oprócz utleniania nukleotydów ma też zdolność ich nitrowania. W reakcji z guaniną two­rzy 8-nitroguaninę, powodując transwersję G-C->T-A. RFT zwiększają stężenie jonów wapnia w komórce, co prowa­dzi do aktywacji kinaz białkowych zależnych od Ca2+ od­powiedzialnych za fosforylację czynników transkrypcyj­nych [72,78].
Modyfikacje zasad, delecje, addukty pirymidynowe, wy­wołane WRT prowadzą do zaburzeń w asocjacji czynni­ków transkrypcyjnych, zmiany ramki odczytu, zwiększo­nej ekspresji protoonkogenów, pęknięć chromosomów i wielu innych anomalii często dla komórki letalnych [27].
Mitochondria ze względu na obecność łańcucha oddechowe­go generują najwięcej wolnych rodników. Mitochondrialny materiał genetyczny jest szczególnie narażony na mutacje wywołane RFT, ponieważ nie jest chroniony przez białka histonowe i błonę jądrową oraz nie ma sekwencji introno­wych [12]. Jak wrażliwy jest DNA mitochondrialny świad­czy to, że nawet w „zdrowych" mitochondriach stwierdzo­no szesnastokrotnie większe stężenie 8-hydroksyguaniny niż w DNA jądrowym [13]. Sześćdziesiąt dwa procent mi­tochondriów znajduje się w dendrytach a 23% w synap­sach, czyli większość energii wytwarzanej przez neurony zużywana jest na odbiór i przekazywanie sygnałów ner­wowych, dlatego tak niebezpieczne dla układu nerwowego są jakiekolwiek modyfikacje w mitochondrialnym mate­riale genetycznym. W większości chorób neurodegenera­cyjnych stwierdzono dysfunkcję mitochondriów spowodo­waną stresem oksydacyjnym [9,43].
Stres oksydacyjny a choroby neurodegeneracyjne
Przyczyny wielu chorób neurodegeneracyjnych nie zostały do końca wyjaśnione. Wiele różnych czynników może mieć wpływ na etiologię tych schorzeń: czynniki genetyczne, toksyny (endogenne i środowiskowe), zakażenia bakteryj­ne i wirusowe. Podejrzewa się też udział RFT w patogene­zie chorób Parkinsona, Alzheimera, w stwardnieniu rozsia­nym czy stwardnieniu zanikowym bocznym. Wiele badań wskazuje na wzrost poziomu RFT w udarach i uszkodze­niach mózgu, a nawet w chorobach psychicznych [50,44].
Neurony są szczególnie wrażliwe na zaburzenia oksyda­cyjne, ze względu na nasilony metabolizm tlenowy, dużą zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz rela­tywnie niski poziom antyoksydantów (zarówno enzyma­tycznych jak i nieenzymatycznych). Nawet krótkotrwałe niedotlenienie powoduje wzrost stężenia RFT i uszkodze­nia lipidów, białek i DNA [56,109].
Choroba Alzheimera (AD) - charakterystycznym obja­wem tej choroby są złogi beta-amyloidu w przestrzeni mię­dzykomórkowej oraz odkładanie cytoszkieletarnych białek tau wewnątrz neuronów. Poza tym następuje utrata neuro­nów cholinergicznych w przodomózgowiu, zmiany w sy­napsach kory mózgowej i hipokampa [59].
W mózgu osób zmarłych i płynie mózgowo-rdzeniowym chorych zaobserwowano podwyższone stężenie 4-hydrok­synonenalu i dialdehydu malonowego - produktów perok­sydacji lipidów, wzrost stężenia neuroprostanów, produk­tów peroksydacji kwasu dekozaheksaenowego oraz grup karbonylowych - produktów utleniania białek. Stwierdzono także wzrost stężenia 8-hydroksyguaniny - markera oksy­dacyjnych uszkodzeń DNA, przy obniżonej aktywności transferazy glutationowej, ważnego zmiatacza utlenionych produktów przemian metabolicznych [19,65,70]. U nosi­cieli genu ApoE-epsilon-4, kodującego apolipoproteinę E, stwierdzono nasilenie stresu oksydacyjnego w hipokam­pie [87]. Ze względu na obecność łańcucha oddechowego mitochondria są najbardziej narażone na utlenianie swo­ich składników. W mitochondriach pacjentów z AD wy­stępuje trzy razy więcej uszkodzeń niż u osób zdrowych, stwierdzono też zmniejszoną aktywność oksydazy cyto­chromowej w korze czołowej i skroniowej, co prowadzi do akumulacji produktów niepełnej redukcji cząsteczki tlenu, a zwłaszcza rodnika hydroksylowego [74,101].
Niektórzy badacze sugerują udział procesów zapalnych w patogenezie choroby Alzheimera, co prowadzi do akty­wacji mikrogleju i nasilenia stresu oksydacyjnego spowo­dowanego wybuchem tlenowym [22]. Dotychczas nie ma jednoznacznych opinii czy to powstające złogi beta-amylo­idu aktywują stan zapalny i nadmierne wytwarzanie rodni­ków, czy też stres oksydacyjny i czynniki prozapalne powo­dują odkładanie się złogów i hiperfosforylację białka tau.
Choroba Parkinsona (PD) - polega na postępującym za­niku neuronów dopaminergicznych istoty czarnej. Prowadzi to do niedoborów dopaminy, co skutkuje zaburzeniami neuromotorycznymi. Jak dotychczas nie ustalono jedno­znacznej przyczyny choroby Parkinsona, wydaje się, że tych przyczyn może być bardzo wiele od genetycznych po środowiskowe. Spośród wszystkich przypadków 90% to tzw. sporadyczna postać Parkinsona, a 10% rodzinna [107]. W kilku rodzinnych postaciach PD stwierdzono mu­tację w genie kodującym alfa-synukleinę (PARK1), parki­nę (PARK2) lub hydrolazę C-końca ubikwityny UCH-L1 (PARK5). Mutacje w genach PARK powodują powstawa­nie błędnie sfałdowanych białek oraz białek, które nie de­gradują w proteasomach i ulegają agregacji w postaci ciał Lewy'ego [61,106].
Inna teoria zakłada długotrwałą ekspozycję na niewielkie dawki środków trujących, takich jak pestycydy, ołów czy konserwanty [53].
Kolejna teoria sugeruje działanie czynnika inicjującego zapalenie, może to być patogen, czasowe niedotlenienie czy stres oksydacyjny. Pod wpływem czynnika inicjują­cego obumiera niewielka liczba neuronów, to powoduje aktywację mikrogleju i sekrecję cytokin, które z kolei ak­tywują w neuronach receptory TNF, to włącza szlak apop­totyczny poprzez aktywację kaspaz [55,73].
Teoria wolnorodnikowa zakłada udział RFT w patogene­zie choroby Parkinsona. Wytwarzaniu nadmiernych ilości wolnych rodników sprzyjają duże stężenia żelaza i dopa­miny w neuronach istoty czarnej. Dopamina jest metabo­lizowana przez monooksygenazy, a jednym z produktów tej reakcji jest H2O2, który w reakcji Fentona z udziałem jonów żelaza przekształcany jest w najbardziej reaktyw­ny rodnik hydroksylowy. OH reaguje też z samą dopami­ną i powstaje neurotoksyczna 6-hydroksydopamina, która uważana jest za jeden z czynników wywołujących choro­bę Parkinsona [21,108]. O udziale stresu oksydacyjnego w PD świadczy wzrost poziomu produktów utleniania bia­łek, lipidów i kwasów nukleinowych, oraz spadek stęże­nia zredukowanego glutationu i enzymów antyoksydacyj­nych [15,51]. Poziom produktów utleniania DNA w istocie czarnej chorych na Parkinsona jest 16-krotnie wyższy niż u osób zdrowych [111].
W wielu przypadkach zaobserwowano w istocie czarnej spadek aktywności kompleksu I łańcucha oddechowe­go oraz wzrost wytwarzania anionorodnika ponadtlenko­wego i rodnika hydroksylowego, co prowadziło do utraty mitochondriów i śmierci neuronów. Potraktowanie szczu­rów rotenonem - inhibitorem kompleksu I spowodowało degenerację neuronów w substancji czarnej i objawy po­dobne do PD [46,93].
W latach osiemdziesiątych ub.w. zaobserwowano objawy parkinsonizmu u młodych narkomanów zażywających he­roinę. Podczas produkcji „ulicznej heroiny" powstaje me­tylofenylotetrahydropirydyna (MPTP). Związek ten jest metabolizowany w komórkach gleju przez oksydazę mo­noaminową do bardzo toksycznego MPP+, który przenika do neuronów dopaminergicznych z udziałem transporte­rów DAT. MPP+ pobudza uwalnianie dopaminy z zakoń­czeń synaptycznych, uwalnia żelazo z neuromelaniny na­silając reakcję Fentona oraz blokuje kompleks I łańcucha oddechowego powodując śmierć neuronów [54,88].
Stwardnienie zanikowe boczne (ALS). Jest to choro­ba zwyrodnieniowa układu nerwowego o postępującym przebiegu i nieznanej jak dotąd etiologii. W chorobie tej dochodzi do zaniku neuronów motorycznych prowadzące do niewydolności mięśni, paraliżu i śmierci. Prawie 10% przypadków ALS to tzw. rodzinna postać, z czego 2-5% polega na mutacji w genie kodującym miedziowo-cynko­wą dysmutazę ponadtlenkową (SOD1). Wiele badań nad tym typem ALS wskazuje na podwyższone stężenie nad­tlenku wodoru, rodnika hydroksylowego oraz produktów utlenienia lipidów, białek i DNA [4,40,90].
W sporadycznej postaci ALS (niezwiązanej z mutacją w genie SOD1) również zaobserwowano wzrost stężenia grup karbonylowych i nitrotyrozyny, produktów utlenienia i nitrowania białek w rdzeniu kręgowym i płynie mózgo­wo-rdzeniowym [31,103]. A także znaczący wzrost pozio­mu 4-hydroksynonenalu i 8-hydroksyguaniny produktów utleniania lipidów i DNA we krwi i płynie mózgowo-rdzeniowym pacjentów z ALS [69,97]. W mózgach osób zmarłych na ALS stwierdzono spadek aktywności oksyda­zy cytochromowej i peroksydazy glutationowej oraz wzrost stężenia nitrotyrozyny [33,79].
Inne choroby OUN
U dużej grupy pacjentów ze stwardnieniem rozsianym (MS) stwierdzono polimorfizm genów kodujących trans­ferazy glutationowe, zwłaszcza z klas mi i pi, co prowa­dzi do obniżenia potencjału detoksykacyjnego i antyok­sydacyjnego [67].
Natomiast w płynie mózgowo-rdzeniowym pacjentów z MS zaobserwowano wzrost stężenia dialdehydu malonowego oraz spadek aktywności peroksydazy glutationowej [23].
Również u pacjentów z chorobą Huntingtona stwierdzo­no wyższe stężenie MDA we krwi, oraz wyższe stężenie 8-hydroksyguaniny w mózgu [26,42].
U osób z zespołem Downa występuje nadekspresja dys­mutazy ponadtlenkowej, co skutkuje nadmiernym wytwa­rzaniem H2O2 i wystąpieniem stresu oksydacyjnego [76].
W surowicy pacjentów z udarem niedokrwiennym stwier­dzono podwyższone stężenie MDA oraz obniżoną aktyw­ność większości enzymów antyoksydacyjnych [1].
Również w przypadku bakteryjnego zapalenia opon mózgo­wych stwierdzono w płynie mózgowo-rdzeniowym wzrost parametrów stresu oksydacyjnego wyrażonego peroksyda­cją lipidów. Nastąpił też wzrost aktywności dysmutazy po­nadtlenkowej i transferazy glutationowej oraz spadek stę­żenia zredukowanego glutationu [34].
Niektórzy badacze twierdzą, że część przypadków cho­rób psychicznych może mieć podłoże wolnorodnikowe. U wielu pacjentów leczonych z powodu schizofrenii zaob­serwowano wzrost aktywności SOD, natomiast u pacjen­tów z nieleczoną schizofrenią stwierdzono obniżoną ak­tywność SOD oraz podwyższone stężenie MDA [66,104].
Coraz więcej badań wskazuje na powiązanie stresu oksy­dacyjnego z chorobami związanymi z ośrodkowym ukła­dem nerwowym, choć nie zawsze można stwierdzić czy stres ten jest przyczyną, czy skutkiem danej choroby. Na pewno istnieje wiele różnych przyczyn mogących spowo­dować lub nasilić dane schorzenie np. nieodpowiednia die­ta, niezdrowy tryb życia, zanieczyszczenia środowiskowe, czy też używki, choć niektórzy badacze twierdzą, że nie­które używki, takie jak kawa, nikotyna czy alkohol wręcz obniżają ryzyko zachorowania na chorobę Parkinsona [14].
Pozytywne działanie RFTw OUN
Reaktywne formy tlenu oprócz szkodliwego działania peł­nią również role pozytywne: wcześniej wspomniany „wy­buch tlenowy" chroni komórki nerwowe przed patogenami, WRT biorą udział w neuromodulacji, neurotransmisji i re­gulacji plastyczności synaps. Wpływają na ekspresję ge­nów, podział i różnicowanie się komórek oraz wewnętrz­ną homeostazę jonów wapnia [39,105].
Aktywność cyklazy guanylowej oraz stężenie cykliczne­go GMP uzależnione jest od zmian stężenia tlenku azotu, nadtlenku wodoru i anionorodnika ponadtlenkowego [86]. Podwyższone stężenia H2O2 i nadtlenków lipidów gene­rują syntezę prostaglandyn, leukotrienów i melanin. O2-. jest substratem takich enzymów jak oksydaza galaktozo­wa, dioksygenaza indofenolowa, dihydroksylaza dopami­nowa i in., a także wpływa na metabolizm ksenobiotyków i agregację płytek krwi [11,45].
RFT regulują procesy przekazywania sygnałów między neuronami i w ich obrębie, regulują funkcje receptorów po­przez odwracalne utlenianie grup tiolowych białek. Małe stężenia H2O2 pobudzają czynnik jądrowy NF-κB - aktywa­tor ekspresji genów kodujących SOD, tioredoksynę, cytoki­ny i in. [73]. NO uczestniczy w kontroli odpowiedzi immu­nologicznej i reguluje napięcie naczyń krwionośnych [7].
Zarówno nadmierne wytwarzanie wolnych rodników, jak i ich niedobór może być dla organizmu szkodliwe, dlate­go tak ważna jest równowaga między mechanizmami pro- i antyoksydacyjnymi.
PIŚMIENNICTWO
[1] Adibhatla R.M., Hatcher J.F.: Lipid oxidation and peroxidation in CNS health and disease: from molecular mechanisms to therapeutic opportunities. Antioxid. Redox Signal., 2010; 12: 125-169
[PubMed]  
[2] Adler V., Yin Z., Tew K., Ronai Z.: Role of redox potential and reactive oxygen species in stress signaling. Oncogene, 1999; 18: 6104-6111
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[3] Afanas'ev I.B.: Free radical mechanisms of aging processes under physiological conditions. Biogerontology, 2005; 6: 283-290
[PubMed]  
[4] Agar J., Durham H.: Relevance of oxidative injury in the pathogenesis of motor neuron diseases. Amyotroph. Lateral Scler. Other Motor Neuron Disord., 2003; 4: 232-242
[PubMed]  
[5] Alessandri J.M., Guesnet P., Vancassel S., Astorg P., Denis I., Langelier B., Aid S., Poumes-Ballihaut C., Champeil-Potokar G., Lavialle M.: Polyunsaturated fatty acids in the central nervous system: evolution of concepts and nutritional implications throughout life. Reprod. Nutr. Dev., 2004; 44: 509-538
[PubMed]  
[6] Alper G., Girgin F.K., Ozgönül M., Menteş G., Ersöz B.: MAO inhibitors and oxidant stress in aging brain tissue. Eur. Neuropsychopharmacol., 1999; 9: 247-252
[PubMed]  
[7] Amitai Y.: Physiologic role for "inducible" nitric oxide synthase: A new form of astrocytic-neuronal interface. Glia, 2010; 58: 1775-1781
[PubMed]  
[8] Andreoli T.E.: Free radicals and oxidative stress. Am. J. Med., 2000; 108: 650-651
[PubMed]  
[9] Attwell D., Iadecola C.: The neural basis of functional brain imaging signals. Trends Neurosci., 2002; 25: 621-662
[PubMed]  
[10] Ball S.: Chemia szarych komórek. Neurochemia i toksykologia ośrodkowego układu nerwowego. Medyk Sp. Z o. o. Warszawa 2003
[11] Bartosz G.: Druga twarz tlenu. Wolne rodniki w przyrodzie. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2006
[12] Beal M.F.: Aging, energy, and oxidative stress in neurodegenerative diseases. Ann. Neurol., 1995; 38: 357-366
[PubMed]  
[13] Beckman K.B., Ames B.N.: Endogenous oxidative damage of mtDNA. Mutat. Res., 1999; 424: 51-58
[PubMed]  
[14] Benedetti M.D., Bower J.H., Maraganore D.M., McDonnell S.K., Peterson B.J., Ahlskog J.E., Schaid D.J., Rocca W.A.: Smoking, alcohol, and coffee consumption preceding Parkinson's disease: a case-control study. Neurology, 2000; 55: 1350-1358
[PubMed]  
[15] Berg D., Youdim B.H., Riederer P.: Redox imbalance. Cell Tissue Res. 2004; 318: 201-213
[PubMed]  
[16] Berlett B.S., Stadtman E.R.: Protein oxidation in aging, disease, and oxidative stress. J. Biol. Chem., 1997; 272: 20313-20316
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[17] Brenna J.T., Diau G.Y.: The influence of dietary docosahexaenoic acid and arachidonic acid on central nervous system polyunsaturated fatty acid composition. Prostaglandins Leukot. Essent. Fatty Acids, 2007; 77: 247-250
[PubMed]  
[18] Bruce-Keller A.J., Li Y.J., Lovell M.A., Kraemer P.J., Gary D.S., Brown R.R., Markesbery W.R., Mattson M.P.: 4-Hydroxynonenal, a product of lipid peroxidation, damages cholinergic neurons and impairs visuospatial memory in rats. J. Neuropathol. Exp. Neurol., 1998; 57: 257-267
[PubMed]  
[19] Butterfield D.A., Lauderback C.M.: Lipid peroxidation and protein oxidation in Alzheimer's disease brain: potential causes and consequences involving amyloid beta-peptide-associated free radical oxidative stress. Free Radic. Biol. Med., 2002; 32: 1050-1060
[PubMed]  
[20] Cadenas E.: Mitochondrial free radical production and cell signaling. Mol. Aspects Med., 2004; 25: 17-26
[PubMed]  
[21] Cadet J.L., Brannock C.: Free radicals and the pathobiology of brain dopamine systems. Neurochem. Int., 1998; 32: 117-131
[PubMed]  
[22] Cagnin A., Brooks D.J., Kennedy A.M., Gunn R.N., Myers R., Turkheimer F.E., Jones T., Banati R.B.: In-vivo measurement of activated microglia in dementia. Lancet, 2001; 358: 461-467
[PubMed]  
[23] Calabrese V., Scapagnini G., Ravagna A., Bella R., Butterfield D.A., Calvani M., Pennisi G., Giuffrida Stella A.M.: Disruption of thiol homeostasis and nitrosative stress in the cerebrospinal fluid of patients with active multiple sclerosis: evidence for a protective role of acetylcarnitine. Neurochem. Res., 2003; 28: 1321-1328
[PubMed]  
[24] Chakraborti S., Chakraborti T.: Oxidant-mediated activation of mitogen-activated protein kinases and nuclear transcription factors in the cardiovascular system: a brief overview. Cell Signal., 1998; 10: 675-683
[PubMed]  
[25] Chavko M., Auker C.R., McCarron R.M.: Relationship between protein nitration and oxidation and development of hyperoxic seizures. Nitric Oxide, 2003; 9: 18-23
[PubMed]  
[26] Chen C.M., Wu Y.R., Cheng M.L., Liu J.L., Lee Y.M., Lee P.W., Soong B.W., Chiu D.T.: Increased oxidative damage and mitochondrial abnormalities in the peripheral blood of Huntington's disease patients. Biochem Biophys. Res. Commun., 2007; 359: 335-340
[PubMed]  
[27] Cheng K.C., Cahill D.S., Kasai H., Nishimura S., Loeb L.A.: 8-Hydroxyguanine, an abundant form of oxidative DNA damage, causes G----T and A----C substitutions. J. Biol. Chem., 1992; 267: 166-172
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[28] Chong Z.Z., Li F., Maiese K.: Oxidative stress in the brain: Novel cellular targets that govern survival during neurodegenerative disease. Prog. Neurobiol., 2005; 75: 207-246
[PubMed]  
[29] Ciolino H.P., Levine R.L.: Modification of proteins in endothelial cell death during oxidative stress. Free Radic. Biol. Med., 1997; 22: 1277-1282
[PubMed]  
[30] Conner E.M., Grisham M.B.: Inflammation, free radicals, and antioxidants. Nutrition, 1996; 12: 274-277
[PubMed]  
[31] Cookson M.R., Shaw P.J.: Oxidative stress and motor neurone disease. Brain Pathol., 1999; 9: 165-186
[PubMed]  
[32] Dawson V.L., Dawson T.M.: Nitric oxide in neuronal degeneration. Proc. Soc. Exp. Biol. Med., 1996; 211: 33-40
[PubMed]  
[33] Delanty N., Dichter M.A.: Oxidative injury in the nervous system. Acta Neurol. Scand., 1998; 98: 145-153
[PubMed]  
[34] de Menezes C.C., Dorneles A.G., Sperotto R.L., Duarte M.M., Schetinger M.R., Loro V.L.: Oxidative stress in cerebrospinal fluid of patients with aseptic and bacterial meningitis. Neurochem. Res., 2009; 34: 1255-1260
[PubMed]  
[35] Denicola A., Radi R.: Peroxynitrite and drug-dependent toxicity. Toxicology, 2005; 208: 273-288
[PubMed]  
[36] Di Stasi A.M., Mallozzi C., Macchia G., Petrucci T.C., Minetti M.: Peroxynitrite induces tryosine nitration and modulates tyrosine phosphorylation of synaptic proteins. J. Neurochem., 1999; 73: 727-735
[PubMed]  
[37] Dix T.A., Aikens J.: Mechanisms and biological relevance of lipid peroxidation initiation. Chem. Res. Toxicol., 1993; 6: 2-18
[PubMed]  
[38] Dmitriev L.F.: The involvement of lipid radical cycles and the adenine nucleotide translocator in neurodegenerative diseases. J. Alzheimers Dis., 2007; 11: 183-190
[PubMed]  
[39] Dröge W.: Free radicals in the physiological control of cell function. Physiol. Rev., 2002; 82: 47-95
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[40] Elliott J.L.: Zinc and copper in the pathogenesis of amyotrophic lateral sclerosis. Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry, 2001; 25: 1169-1185
[PubMed]  
[41] Faraci F.M.: Reactive oxygen species: influence on cerebral vascular tone. J. Appl. Physiol., 2006; 100: 739-743
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[42] Fiskum G., Murphy A.N., Beal M.F.: Mitochondria in neurodegeneration: acute ischemia and chronic neurodegenerative diseases. J. Cereb. Blood Flow Metab., 1999; 19: 351-369
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[43] Gibson G.E., Ratan R.R., Beal M.F.: Mitochondria and oxidative stress in neurodegenerative disorders. Ann. NY Acad. Sci., 2008; 1147: xi-xii
[PubMed]  
[44] Gilgun-Sherki Y., Melamed E., Offen D.: Oxidative stress induced-neurodegenerative diseases: the need for antioxidants that penetrate the blood brain barrier. Neuropharmacology, 2001; 40: 959-975
[PubMed]  
[45] Gondko R.: Czy przemiany rodników tlenowych w organizmie przebiegają cyklicznie? Postępy Biochemii, 1995; 41: 243-247
[PubMed]  
[46] Greenamyre J.T., Betarbet R., Sherer T.B.: The rotenone model of Parkinson's disease: genes, environment and mitochondria. Parkinsonism Relat. Disord., 2003; 9: S59-S64
[PubMed]  
[47] Guzmán M., Blázquez C.: Is there an astrocyte-neuron ketone body shuttle? Trends Endocrinol. Metab., 2001; 12: 169-173
[PubMed]  
[48] Halliwell B.: Reactive oxygen species and the central nervous system. J. Neurochem., 1992; 59: 1609-1623
[PubMed]  
[49] Halliwell B.: Role of free radicals in the neurodegenerative diseases: therapeutic implications for antioxidant treatment. Drugs Aging, 2001; 18: 685-716
[PubMed]  
[50] Halliwell B., Clement M.V., Long L.H.: Hydrogen peroxide in the human body. FEBS Lett., 2000; 486: 10-13
[PubMed]  
[51] Hirrlinger J., Schulz J.B., Dringen R.: Effects of dopamine on the glutathione metabolism of cultured astroglial cells: implications for Parkinson's disease. J. Neurochem., 2002; 82: 458-467
[PubMed]  
[52] Ischiropoulos H., Beckman J.S.: Oxidative stress and nitration in neurodegeneration: cause, effect, or association? J. Clin. Invest., 2003; 111: 163-169
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[53] Jenner P.: Parkinson's disease, pesticides and mitochondrial dysfunction. Trends Neurosci., 2001; 24: 245-247
[PubMed]  
[54] Johannessen J.N., Markey S.P.: Assessment of the opiate properties of two constituents of a toxic illicit drug mixture. Drug Alcohol Depend., 1984; 13: 367-374
[PubMed]  
[55] Kim Y.S., Joh T.H.: Microglia, major player in the brain inflammation: their roles in the pathogenesis of Parkinson's disease. Exp. Mol. Med., 2006; 38: 333-347
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[56] Kopczyńska E., Torliński L., Ziółkowski M.: Wpływ uzależnienia od alkoholu na parametry stresu oksydacyjnego. Postępy Hig. Med. Dośw., 2001; 55: 95-111
[PubMed]  
[57] Koppal T., Drake J., Butterfield D.A.: In vivo modulation of rodent glutathione and its role in peroxynitrite-induced neocortical synaptosomal membrane protein damage. Biochim. Biophys. Acta, 1999; 1453: 407-411
[PubMed]  
[58] Koppenol W.H.: The basic chemistry of nitrogen monoxide and peroxynitrite. Free Radic. Biol. Med., 1998; 25: 385-391
[PubMed]  
[59] Law A., Gauthier S., Quirion R.: Say NO to Alzheimer's disease: the putative links between nitric oxide and dementia of the Alzheimer's type. Brain Res. Brain Res. Rev., 2001; 35: 73-96
[PubMed]  
[60] Levine R.L., Stadtman E.R.: Oxidative modification of proteins during aging. Exp. Gerontol., 2001; 36: 1495-1502
[PubMed]  
[61] Li H., Guo M.: Protein degradation in Parkinson disease revisited: it's complex. J. Clin. Invest., 2009; 119: 442-445
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[62] Liczmanski A.E.: Toksyczność tlenu. Uszkodzenie żywych komórek. Postępy Biochemii, 1988; 34: 273-291
[PubMed]  
[63] Litvinov D.I., Dubovaia V.I., Vasil'ev M.G., Lekishvili M.V., Prasolov V.S., Turpaev K.T.: Effect of catalase on the expression of NO-dependent genes in primary chondrocytes. Mol. Biol., 2003; 37: 482-485
[PubMed]  
[64] Liu P.K., Robertson C.S., Valadka A.: The association between neuronal nitric oxide synthase and neuronal sensitivity in the brain after brain injury. Ann. N Y Acad. Sci., 2002; 962: 226-241
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[65] Lovell M.A., Xie C., Markesbery W.R.: Decreased glutathione transferase activity in brain and ventricular fluid in Alzheimer's disease. Neurology, 1998; 51: 1562-1566
[PubMed]  
[66] Mahadik S.P., Mukherjee S.: Free radical pathology and antioxidant defense in schizophrenia: a review. Schizophr. Res., 1996; 19: 1-17
[PubMed]  
[67] Mann C.L., Davies M.B., Boggild M.D., Alldersea J., Fryer A.A., Jones P.W., Ko Ko C., Young C., Strange R.C., Hawkins C.P.: Glutathione S-transferase polymorphisms in MS: their relationship to disability. Neurology, 2000; 54: 552-557
[PubMed]  
[68] Maragos W.F., Young K.L., Altman C.S., Pocernich C.B., Drake J., Butterfield D.A., Seif I., Holschneider D.P., Chen K., Shih J.C.: Striatal damage and oxidative stress induced by the mitochondrial toxin malonate are reduced in clorgyline-treated rats and MAO-A deficient mice. Neurochem. Res., 2004; 29: 741-746
[PubMed]  
[69] Mariani E., Polidori M.C., Cherubini A., Mecocci P.: Oxidative stress in brain aging, neurodegenerative and vascular diseases: an overview. J. Chromatogr. B Analyt. Technol. Biomed. Life Sci., 2005; 827: 65-75
[PubMed]  
[70] Markesbery W.R., Carney J.M.: Oxidative alterations in Alzheimer's disease. Brain Pathol., 1999; 9: 133-146
[PubMed]  
[71] Marnett L.J.: Oxy radicals, lipid peroxidation and DNA damage. Toxicology, 2002; 181-182: 219-222
[PubMed]  
[72] Marnett L.J., Riggins J.N., West J.D.: Endogenous generation of reactive oxidants and electrophiles and their reactions with DNA and protein. J. Clin. Invest., 2003; 111: 583-593
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[73] McCord J.M.: The evolution of free radicals and oxidative stress. Am. J. Med., 2000; 108: 652-659
[PubMed]  
[74] Mecocci P., MacGarvey U., Kaufman A.E., Koontz D., Shoffner J.M., Wallace D.C., Beal M.F.: Oxidative damage to mitochondrial DNA shows marked age-dependent increases in human brain. Ann. Neurol., 1993; 34: 609-616
[PubMed]  
[75] Mogi M., Togari A., Kondo T., Mizuno Y., Komure O., Kuno S., Ichinose H., Nagatsu T.: Caspase activities and tumor necrosis factor receptor R1 (p55) level are elevated in the substantia nigra from parkinsonian brain. J. Neural. Transm., 2000; 107: 335-341
[PubMed]  
[76] Muchová J., Sustrová M., Garaiová I., Liptáková A., Blazícek P., Kvasnicka P., Pueschel S., Duracková Z.: Influence of age on activities of antioxidant enzymes and lipid peroxidation products in erythrocytes and neutrophils of Down syndrome patients. Free Radic. Biol. Med., 2001; 31: 499-508
[PubMed]  
[77] Niki E., Yoshida Y., Saito Y., Noguchi N.: Lipid peroxidation: mechanisms, inhibition, and biological effects. Biochem. Biophys. Res. Commun., 2005; 338: 668-676
[PubMed]  
[78] Ohshima H.: Genetic and epigenetic damage induced by reactive nitrogen species: implications in carcinogenesis. Toxicol. Lett., 2003; 140-141: 99-104
[PubMed]  
[79] Okado-Matsumoto A., Fridovich I.: Amyotrophic lateral sclerosis: a proposed mechanism. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2002; 99: 9010-9014
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[80] Oszajca K., Szemraj J., Bartkowiak J.: Udział tlenku azotu w regulacji ekspresji genów. Postępy Biochemii, 2007; 53: 254-262
[PubMed]  
[81] Palumbo A., Napolitano A., Barone P., d'Ischia M.: Nitrite- and peroxide-dependent oxidation pathways of dopamine: 6-nitrodopamine and 6-hydroxydopamine formation as potential contributory mechanisms of oxidative stress- and nitric oxide-induced neurotoxicity in neuronal degeneration. Chem. Res. Toxicol., 1999; 12: 1213-1222
[PubMed]  
[82] Peuchen S., Bolanos J.P., Heales S.J., Almeida A., Duchen M.R., Clark J.B.: Interrelationships between astrocyte function, oxidative stress and antioxidant status within the central nervous system. Prog. Neurobiol., 1997; 52: 261-281
[PubMed]  
[83] Pfeiffer S., Schmidt K., Mayer B.: Dityrosine formation outcompetes tyrosine nitration at low steady-state concentrations of peroxynitrite. Implications for tyrosine modification by nitric oxide/superoxide in vivo. J. Biol. Chem., 2000; 275: 6346-6352
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[84] Ponczek M.B., Wachowicz B.: Oddziaływanie reaktywnych form tlenu i azotu z białkami. Postępy Biochemii, 2005; 51: 40-45
[PubMed]  
[85] Porter N.A., Caldwell S.E., Mills K.A.: Mechanisms of free radical oxidation of unsaturated lipids. Lipids, 1995; 30: 277-290
[PubMed]  
[86] Provost C., Choufani F., Avedanian L., Bkaily G., Gobeil F., Jacques D.: Nitric oxide and reactive oxygen species in the nucleus revisited. Can. J. Physiol. Pharmacol., 2010; 88: 296-304
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[87] Ramassamy C., Averill D., Beffert U., Bastianetto S., Theroux L., Lussier-Cacan S., Cohn J.S., Christen Y., Davignon J., Quirion R., Poirier J.: Oxidative damage and protection by antioxidants in the frontal cortex of Alzheimer's disease is related to the apolipoprotein E genotype. Free Radic. Biol. Med., 1999; 27: 544-553
[PubMed]  
[88] Ravindranath V.: Metabolism of xenobiotics in the central nervous system: implications and challenges. Biochem. Pharmacol., 1998; 56: 547-551
[PubMed]  
[89] Roediger B., Armati P.J.: Oxidative stress induces axonal beading in cultured human brain tissue. Neurobiol. Dis., 2003; 13: 222-229
[PubMed]  
[90] Rotilio G., Aquilano K., Ciriolo M.R.: Interplay of Cu,Zn superoxide dismutase and nitric oxide synthase in neurodegenerative processes. IUBMB Life, 2003; 55: 629-634
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[91] Saitoh M., Nishitoh H., Fujii M., Takeda K., Tobiume K., Sawada Y., Kawabata M., Miyazono K., Ichijo H.: Mammalian thioredoxin is a direct inhibitor of apoptosis signal-regulating kinase (ASK) 1. EMBO J., 1998; 17: 2596-2606
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[92] Sawicki W.T.: Histologia. Wydawnictwo lekarskie PZWL, 2008
[93] Sayre L.M., Perry G., Smith M.A.: Oxidative stress and neurotoxicity. Chem. Res. Toxicol., 2008; 21: 172-188
[PubMed]  
[94] Scandalios J.G.: Oxidative stress: molecular perception and transduction of signals triggering antioxidant gene defenses. Braz. J. Med. Biol. Res., 2005; 38: 995-1014
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[95] Sheline Y.I.: Hippocampal atrophy in major depression: a result of depression-induced neurotoxicity? Mol. Psychiatry, 1996; 1: 298-299
[PubMed]  
[96] Siegal G.L., Alberts R.W., Brady S.T., Price D.L.: Neurocellular anatomy. Basic Neurochemistry. Molecular, cellular and medical aspects. Elsevier Academic Press, 2006
[97] Simpson E.P., Henry Y.K., Henkel J.S., Smith R.G., Appel S.H.: Increased lipid peroxidation in sera of ALS patients: a potential biomarker of disease burden. Neurology, 2004; 62: 1758-1765
[PubMed]  
[98] Song H., Stevens C.F., Gage F.H.: Astroglia induce neurogenesis from adult neural stem cells. Nature, 2002; 417: 39-44
[PubMed]  
[99] Stadtman E.R., Levine R.L.: Protein oxidation. Ann. N Y Acad. Sci., 2000; 899: 191-208
[PubMed]  
[100] Stoian I., Oros A., Moldoveanu E.: Apoptosis and free radicals. Biochem. Mol. Med., 1996; 59: 93-97
[PubMed]  
[101] Sullivan P.G., Brown M.R.: Mitochondrial aging and dysfunction in Alzheimer's disease. Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry, 2005; 29: 407-410
[PubMed]  
[102] Svenningsson A., Petersson A.S., Andersen O., Hansson G.K.: Nitric oxide metabolites in CSF of patients with MS are related to clinical disease course. Neurology, 1999; 53: 1880-1882
[PubMed]  
[103] Tohgi H., Abe T., Yamazaki K., Murata T., Ishizaki E., Isobe C.: Remarkable increase in cerebrospinal fluid 3-nitrotyrosine in patients with sporadic amyotrophic lateral sclerosis. Ann. Neurol., 1999; 46: 129-131
[PubMed]  
[104] Tylec A., Jarząb A., Stryjecka-Zimmer M., Wójcicka A.: Stres oksydacyjny w schizofrenii. Pol. Merk. Lek., 2007; 23(133): 74-77
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[105] Valko M., Leibfritz D., Moncol J., Cronin M.T., Mazur M., Telser J.: Free radicals and antioxidants in normal physiological functions and human disease. Int. J. Biochem. Cell Biol., 2007; 39: 44-84
[PubMed]  
[106] Vila M., Przedborski S.: Genetic clues to the pathogenesis of Parkinson's disease. Nat. Med., 2004; 10: S58-S62
[PubMed]  
[107] Weintraub D., Comella C.L., Horn S.: Parkinson's disease - Part 1: Pathophysiology, symptoms, burden, diagnosis, and assessment. Am. J. Manag. Care, 2008; 14: S40-S48
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[108] Youdim M.B., Bakhle Y.S.: Monoamine oxidase: isoforms and inhibitors in Parkinson's disease and depressive illness. Br. J. Pharmacol., 2006; 147: S287-S296
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[109] Zajdel A., Wilczok A., Slowinski J., Orchel J., Mazurek U.: Aldehydic lipid peroxidation products in human brain astrocytomas. J. Neurooncol., 2007; 84: 167-173
[PubMed]  
[110] Zasadowski A., Wysocki A.D., Barski D., Spodniewska A.: Some aspects of reactive oxygen species (ROS) and antioxidative system agent`s action. Short review. Acta Toxicol., 2004; 12: 5-19
[111] Zhang J., Perry G., Smith M.A., Robertson D., Olson S.J., Graham D.G., Montine T.J.: Parkinson's disease is associated with oxidative damage to cytoplasmic DNA and RNA in substantia nigra neurons. Am. J. Pathol., 1999; 154: 1423-1429
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
Autorka deklaruje brak potencjalnych konfliktów interesów.