Postepy Hig Med Dosw. (online), 2010; 64: 244-250
Review
Full Text PDF  

Znaczenie limfocytów Th17 w odporności przeciwnowotworowej
The role of Th17 cells in anti-cancer immunity
Iwona Hus1  , Ewa Maciąg2  , Jacek Roliński3  
1Klinika Hematoonkologii i Transplantacji Szpiku Uniwersytetu Medycznego w Lublinie
2Oddział Chemioterapii Podkarpackiego Centrum Onkologii
3Katedra i Zakład Immunologii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie
Adres do korespondencji
dr hab. Iwona Hus, Klinika Hematoonkologii i Transplantacji Szpiku Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, ul. Staszica 11, 20-081 Lublin; e-mail: iwonach.hus@gmail.com

Otrzymano:  2010.01.11
Zaakceptowano:  2010.04.26
Opublikowano:  2010.05.25

Streszczenie
Limfocyty Th17 należą do ostatnich, spośród dotychczas opisanych, populacji limfocytów T pomocniczych. Charakterystyczną cechą tych komórek jest wydzielanie interleukiny 17, stąd też wywodzi się ich nazwa. Interleukina 17 (określana także jako IL-17A) odgrywa istotną rolę w obronie przeciwbakteryjnej (bakterie zewnątrzkomórkowe) i przeciwgrzybiczej poprzez indukcję cytokin i chemokin wpływających na aktywację, rekrutację i migrację neutrofilów. Do innych cytokin wytwarzanych przez limfocyty Th17 należą: IL-22, IL-26, IL-6, TNF-α. Uważa się, iż komórki Th17 odgrywają istotną rolę w patogenezie chorób autoimmunologicznych, zapalnych i alergicznych. Coraz częściej poruszanym zagadnieniem jest udział limfocytów Th17 w odporności przeciwnowotworowej. Obecność limfocytów Th17 w mikrośrodowisku guza wykazano w doświadczalnych modelach ludzkich i mysich nowotworów, jednak jak dotąd nie określono jednoznacznie ich wpływu na rozwój nowotworu. Prawdopodobnie IL-17 jako cytokina o plejotropowym działaniu, może wpływać hamująco lub stymulująco na wzrost nowotworu. Wykazano bowiem, iż IL-17 może promować wzrost komórek nowotworowych poprzez działanie prozapalne i proangiogenne. Jednocześnie wiele danych przemawia za przeciwnowotworowym działaniem limfocytów Th17. Wydaje się zatem, iż komórki Th17 mogą mieć różny wpływ na rozwój nowotworu zależnie od jego immunogenności, stopnia zaawansowania klinicznego (odmienna rola we wczesnych i późnych stadiach), a także pochodzenia nowotworu oraz roli procesów zapalnych i angiogenezy w jego patogenezie. Prowadzone liczne badania doświadczalne oraz rozpoczęte już badania kliniczne pozwolą ocenić miejsce oraz rolę komórek Th17 w immunoterapii przeciwnowotworowej.
Słowa kluczowe: komórki Th17 • interleukina 17 • komórki T regulatorowe • odpowiedź przeciwnowotworowa


Summary
Th17 cells are a newly identified population of CD4+ Th cells characterized by interleukin 17 production and are therefore named “Th17”. Interleukin 17 (IL-17; IL-17A) is one of the key cytokines for the activation, recruitment, and migration of neutrophils, so Th17 cells have been suggested to play an important role in responses against extracellular bacteria and fungi, in which granulocyte infiltration is highly protective. Among the other cytokines secreted by Th17 cells are IL-22, IL-26, IL-6, and TNF-α. Th17 cells are considered to be involved in the pathogenesis of various inflammatory, autoimmune, and allergic diseases. Th17 cells were found in both mouse and human tumors; however, their role in the tumor microenvironment is still poorly understood IL-17, as a pleiotropic cytokine, may suppress or promote tumor growth since it was shown that it stimulated tumor growth by inducing tumor vascularization or enhancing inflammation, but some other studies revealed also opposite roles for Th17 cells in human tumors. It seems that Th17 cells may play distinct roles in cancer depending of tumor immunogenicity, the stage of development, and the impact of inflammation and angiogenesis on tumor pathogenesis.
Key words: Th17 cells • interleukin 17 • T regulatory cells • anti-tumor response




Wykaz skrótów:
APC - komórki prezentujące antygen (antigen presenting cells); B7-DC XAb - przeciwciało krzyżowo wiążące B7-DC (B7-DC cross linking antibody); CXCL - chemokine (C-X-C motif) ligand; CXCR2 - CXC chemokine receptor 2; DC - komórki dendrytyczne (dendritic cells); DCXAb - komórki dendrytyczne aktywowane przeciwciałem B7-DC XAb (B7-DC XAb activated dendritic cells); FoxP3 - forkhead box P3; HER - receptor ludzkiego nabłonkowego czynnika wzrostu (human epidermal growth factor receptor); IFN-γ - interferon-γ (interferon-γ); IL - interleukina (interleukin); MVD - gęstość mikronaczyń (microvessel density); ROR γT - retinoic acid-related orphan receptor γt; SCID - ciężki złożony zespół niedoboru odporności (severe combined immunodeficiency); STAT3 - czynnik przenoszący sygnał i aktywator transkrypcji (signal transducer and activator of transcription 3); TAM - makrofagi związane z nowotworem (tumor associated macrophages); TGF-β - czynnik wzrostu nowotworów β (tumor growth factor β); TNF-α - czynnik martwicy nowotworów α (tumor necrosis factor α); VEGF - naczyniowo-śródbłonkowy czynnik wzrostu (vascular endothelial growth factor).
Wprowadzenie
Limfocyty T pomocnicze CD4+ (T helper - Th) odgrywają główną rolę w regulacji odpowiedzi odpornościowej, jed­nak ich udział w mechanizmach odporności przeciwno­wotworowej był przez wiele lat niedoceniany. Uważano, iż cytotoksyczne limfocyty T CD8+ są przede wszystkim nie­zbędne do eliminacji komórek nowotworowych. Obecnie wiadomo, iż limfocyty Th zajmują centralne miejsce w re­gulacji odpowiedzi przeciwnowotworowej, przy czym po­szczególne ich populacje mogą odpowiednio hamować bądź wspomagać wzrost nowotworu.
Ostatnie dwie dekady przyniosły istotny postęp w poznaniu cech immunofenotypowych i czynnościowych subpopulacji limfocytów T. Stwierdzono, iż obowiązujący dotychczas podział limfocytów T pomocniczych CD4+ na komórki Th1 i Th2, przedstawiony przez Mosmanna i wsp. [36] jest zbyt uproszczony. Początkowo, w latach 90. ub.w., spośród limfocytów T CD4+ wyodrębniono komórki T regulatorowe (Treg). Niedawno opisano nową populację limfocytów Th17, których charakterystyczną cechą jest wydzielanie IL-17 – stąd też wywodzi się ich nazwa „komórki Th17” [16,42]. Interleukina 17 (określana także jako IL-17A) została wykryta w roku 1995 [57], od tego czasu opisano sześć cytokin rodziny IL-17 (IL-17A, -17B, -17C, -17D, -17E, -17F) o różnej funkcji, wytwarzanych przez różne rodzaje komórek.
Czynniki wpływające na różnicowanie komórek Th17
Limfocyty Th17 opisano w roku 2005 [42], zarówno u myszy, jak i u ludzi, lecz cechy fenotypowe oraz czynnościowe i mechanizmy odpowiedzialne za ich różnicowanie wydają się odmienne (ryc. 1). Rolę czynnika transkrypcji niezbędnego do różnicowania limfocytów T w kierunku Th17 pełni ROR γT (retinoic acid-related orphan receptor γt) (ryc. 1). W różnicowaniu limfocytów T w Th17 u myszy najważniejszą rolę odgrywają cytokiny TGF-β i IL-6 [44]. Uważa się, że TGF-β jest niezbędny do różnicowania Th17 ponieważ stabilizuje ekspresję ROR γT u myszy i u ludzi. Aczkolwiek u ludzi, stabilizacja ekspresji ROR γT nie zawsze jest związana z ekspresją IL-17, takie komórki (prekursory Th17) potrzebują dodatkowej stymulacji do ujawnienia swojego fenotypu [12]. Zarówno u ludzi jak i u myszy duże stężenia TGF-β działają hamująco na różnicowanie Th17 [1,51,61,62], co w początkowym rozwoju wiedzy o komórkach Th17 wywoływało kontrowersje. Drugim czynnikiem decydującym o różnicowaniu w kierunku Th17 jest IL-6. Wykazano jednak, że populacje Th17 można zróżnicować z komórek pochodzących od myszy IL-6–/– [28]. Ponadto, stymulujący wpływ na różnicowanie wywierają inne niż IL-6 cytokiny prozapalne, takie jak IL-21 [23,40,55,60], IL-1 [9,22,28]. IL-23 wpływa na ekspansję i przeżycie komórek Th17. Cytokiny wytwarzane przez limfocyty Th1 i Th2 hamują różnicowanie dziewiczych limfocytów T w limfocyty Th17 [8] (ryc. 1). Powstawanie limfocytów Th17 może być hamowane także przez IL-2, cytokinę stymulującą rozwój większości subpopulacji limfocytów T, w tym także Treg [33]. Komórki Treg mogą hamować różnicowanie limfocytów Th17 poprzez mechanizm ektonukleatydazozależny [5,13], poprzez hamowanie wytwarzania cytokin niezbędnych do stymulacji Th17, w tym IL-23, -6 i -1β [41,47,49] oraz poprzez indukcję wytwarzania IL-27 przez komórki dendrytyczne [14,15]. Silnym inhibitorem różnicowania komórek Th17 jest kwas retinoinowy [11,21,46], co jest szczególnie istotne w przypadku nowotworów, gdyż kwas retinoinowy stymuluje ekspansję limfocytów T regulatorowych [11,46,53].
Ryc. 1. Czynniki wpływające na różnicowanie komórek Th17 (opis w tekście); stymulacja – linie zielone, hamowanie – linie czerwone

Opisano ponadto możliwość przeprogramowania rozwo­ju komórek T z Treg do Th17 pod wpływem określonych cytokin zwłaszcza IL-6 (ale także IL-1 i IL-21) [56,61].
Funkcje limfocytówTh17
Ludzkie komórki Th17 cechują się słabymi właściwościami proliferacyjnymi i cytotoksycznymi, indukują wytwarzanie immunoglobulin przez limfocyty B (IgM, IgA, IgG, ale nie IgE) i wydają się mniej wrażliwe na supresyjne działanie autologicznych limfocytów T regulatorowych FoxP3+ w porównaniu z innymi populacjami komórek układu odpornościowego [33]. Limfocyty Th17 wydzielają wiele cytokin, spośród których najważniejsza jest IL-17 (IL-17A). Odgrywa ona istotną rolę w obronie przeciwbakteryjnej (bakterie zewnątrzkomórkowe) i przeciwgrzybiczej [44] poprzez indukcję cytokin i chemokin wpływających na aktywację, rekrutację i migrację neutrofilów. Podobną aktywność biologiczną ma IL-17F. Do innych cytokin wytwarzanych przez limfocyty Th17 należą: IL-22, -26, -6, TNF-α (ryc. 1). Komórki Th17 wytwarzają także IL-21, która jest silnym czynnikiem różnicowania limfocytów B [6], ale pełni także rolę autokrynnego czynnika wzrostu [23,40] (ryc. 2). Uważa się, iż komórki Th17 odgrywają istotną rolę w patogenezie chorób autoimmunologicznych, zapalnych i alergicznych. Opisano zwiększone stężenie IL-17 w surowicy oraz zmienionych chorobowo tkankach u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów [24], łuszczycą [3], stwardnieniem rozsianym [30], toczniem trzewnym układowym [52] i astmą alergiczną [7].
Ryc. 2. Cytokiny i chemokiny wytwarzane przez komórki Th17

Udział limfocytów Th17 w odporności przeciwnowotworowej
Coraz częściej poruszanym zagadnieniem jest udział limfo­cytów Th17 w odporności przeciwnowotworowej. Obecność limfocytów Th17 w mikrośrodowisku guza wykazano w do­świadczalnych modelach ludzkich i mysich nowotworów [28], jednak jak dotąd nie określono jednoznacznie wpły­wu tych komórek na ich rozwój. Prawdopodobnie IL-17 jako cytokina o plejotropowym działaniu, może działać hamująco lub stymulująco na wzrost nowotworu (tab. 1).
Tabela 1. Znaczenie komórek Th17 w rozwoju nowotworu

Udział komórek Th17 w rozwoju choroby nowotworowej jest wypadkową ich oddziaływań na podścielisko (stymulacja wytwarzania czynników prozapalnych i angiogennych) [38,39,49], komórki guza (regulacja wzrostu i różnicowania) [58] oraz odporność przeciwnowotworową [4,17,27,34,37,45].
Istotnym mechanizmem stymulacji wzrostu komórek nowotworowych przez limfocyty Th17 jest działanie proangiogenne IL-17. Oprócz bezpośredniego wpływu na powstawanie nowych naczyń, IL-17 jest również czynnikiem indukującym wytwarzanie i nasilającym działanie proangiogennych cytokin, co wykazano na modelu myszy SCID z wszczepionym ludzkim rakiem niedrobnokomórkowym płuc [39]. Wang i wsp. stwierdzili, iż stymulacja wzrostu komórek mysiego czerniaka i raka pęcherza moczowego przez IL-17, następuje zarówno w wyniku bezpośredniego wpływu na komórki nowotworowe, jak też pośrednio, poprzez indukcję wytwarzania IL-6 przez komórki podścieliska nowotworowego z ekspresją receptora IL-17 [50]. Interleukina 6 z kolei, poprzez aktywację STAT3, wpływa na zwiększenie ekspresji genów nowotworowych czynników przeżycia oraz cytokin proangiogennych. Podobne obserwacje dotyczą także szpiczaka mnogiego (multiple myeloma – MM). U chorych na MM stwierdzono korelację między dużym stężeniem IL-17 w surowicy a stężeniem proangiogennych cytokin (VEGF, TNF-α), gęstością naczyń krwionośnych (microvessel density – MVD) oraz klinicznym stadium choroby [2]. Dane te sugerują, iż IL-17 może stymulować wzrost szpiczaka przez pośrednie działanie proangiogenne. Indukuje ona również wytwarzanie przez komórki podścieliska szpiku IL-6, jednego z najważniejszych czynników wzrostu komórek MM. Interleukina 17 jest także silnym czynnikiem osteoklastogennym, co wskazuje na jej potencjalną rolę w chorobie kostnej w przebiegu MM [2]. Uważa się, iż IL-17 może wpływać na wzrost komórek nowotworowych, zwłaszcza we wczesnych etapach rozwoju choroby, poprzez działanie prozapalne. Ekspresję IL-17 opisano w komórkach skórnych chłoniaków T-komórkowych: ziarniniaka grzybiastego i zespołu Sezariego, u części chorych zwiększała się ona w miarę progresji choroby. Prawdopodobnie IL-17 wywołuje infiltrację neutrofilów do guza nowotworowego i nasila proces zapalny w mikrośrodowisku nowotworu, przez co może wpływać na fenotyp i wzrost komórek nowotworowych [10]. W badaniach na modelu mysim wykazano, iż IL-17 i IL-23 wpływają na upośledzenie funkcji swoistych nowotworowo cytotoksycznych limfocytów T CD8+ i promują wzrost nowotworu [31,32,48].
Jednocześnie, wiele danych przemawia za przeciwnowotworowym działaniem limfocytów Th17. Opisano silną indukcję odporności przeciwnowotworowej przez komórki dendrytyczne transdukowane IL-23 [15] oraz zahamowanie wzrostu nowotworu przez IL-17, wywołującą rekrutację swoistych przeciwnowotworowych, cytotoksycznych limfocytów T CD8+ [33]. Muranski i wsp. na modelu mysim, uzyskali eradykację zaawansowanego czerniaka za pomocą swoistych nowotworowo limfocytów Th17 generowanych in vitro [37]. Benchetrit i wsp. wykazali, że wszczepienie myszom komórek nowotworowych transfekowanych DNA IL-17 indukuje swoistą odpowiedź przeciwnowotworową i wywołuje zahamowanie wzrostu guza [4]. Interesującą koncepcję wykorzystania komórek Th17 w immunoterapii nowotworów opracowali Kottke i wsp. Polega ona na eradykacji nowotworu poprzez indukcję odpowiedzi autoimmunologicznej przeciw antygenom raka prostaty przebiegającej za pośrednictwem Th17 [25]. W 2009 r. ukazało się wiele publikacji na temat znaczenia komórek Th17 w procesach odporności przeciwnowotworowej u ludzi, także w powiązaniu z immunoterapią. Niezmiernie interesujące dane przedstawili Kryczek i wsp., którzy wykazali dodatnią korelację między odsetkiem komórek Th17 naciekających guz nowotworowy a odsetkiem limfocytów efektorowych CD8+ oraz jednocześnie ujemną korelację między odsetkiem komórek Th17 i limfocytów T regulatorowych u chorych na zaawansowaną postać raka jajnika [26]. Dodatkowo, poprzez synergizm działania IL-17 i IFN-γ, komórki Th17 stymulowały wytwarzanie chemokin CXCL9 i CXCL10, odpowiedzialnych za rekrutację efektorowych limfocytów T do mikrośrodowiska nowotworowego. Istotny wpływ na indukcję wytwarzania komórek Th17 w tkance guza miały makrofagi związane z nowotworem (tumor activated macrophages – TAM), podobne obserwacje dotyczące raka wątroby przedstawili Kuang i wsp.[29]. Jednak opinie autorów dotyczące funkcji komórek Th17 w odporności przeciwnowotworowej są odmienne, według Kuang i wsp. komórki te promują wzrost i progresję nowotworu, zaś według Kryczek i wsp. pełnią one rolę ochronną przed rozwojem nowotworu. Zarówno odsetek komórek Th17 naciekających guz nowotwory, jak i stężenie IL-17 w nowotworowym płynie otrzewnowym były niższe w bardziej zaawansowanych stadiach choroby, obserwowano także korelację między odsetkiem limfocytów Th17 a czasem przeżycia [26]. Według autorów, limfocyty Th17 mają korzystny wpływ na odpowiedź przeciwnowotworową, co stwarza przesłanki do opracowania nowych strategii immunoterapii z wykorzystaniem tych komórek [26]. Podobne dane przedstawili Horlock i wsp., którzy wykazali istotnie mniejszy odsetek komórek Th17 we krwi obwodowej chorych na raka piersi HER+ w porównaniu do HER i osób zdrowych. Przeciwnie odsetek komórek T-regulatorowych był istotnie większy u chorych na raka piersi w porównaniu do osób zdrowych, przy czym nie obserwowano istotnych różnic między grupami chorych HER+ i HER [19]. Dane te sugerują odwrotną zależność między odsetkiem komórek Treg i Th17 u chorych na uogólnioną postać raka piersi. Zastosowanie immunoterapii w postaci trastuzumabu wywołało zmianę proporcji przez istotne zwiększenie odsetka komórek Th17 i zmniejszenie odsetka komórek Treg. Istnienie wzajemnej odwrotnej zależności między komórkami Treg i Th17 stwierdzono także w badaniach doświadczalnych na modelu mysim [54]. Co więcej, Radhakrishnan i wsp. opisali konwersję komórek Treg w kompetentne czynnościowo komórki efektorowe – limfocyty Th17 pod wpływem komórek dendrytycznych aktywowanych przeciwciałem B7-DC XAb [43]. W wyniku interakcji z DCXAb, komórki Treg tracą ekspresję FoxP3, przestają wytwarzać IL-10 i TGF-β, oraz hamować odpowiedź odpornościową, zaczynają natomiast wytwarzać IFNγ, IL-17, TNF-α i nasilać odpowiedź przeciw autoantygenom. Wykazano zahamowanie wzrostu nowotworów u myszy po podaniu szczepionki w postaci DCXAb. Rozpoczęto także badania kliniczne I fazy, których celem jest ocena bezpieczeństwa i skuteczności DCXAb u chorych na zaawansowanego czerniaka. Zastosowanie komórek DCXAb stanowi nową obiecującą strategię immunoterapii, prowadzi bowiem do deplecji Treg, a także zwiększenia liczby komórek efektorowych.
Interesujące dane, również w kontekście immunoterapii komórkowej, przedstawili Dhodapkar i wsp., którzy w badaniach in vitro wykazali, iż generowane z monocytów komórki dendrytyczne indukują powstawanie komórek Th17 z jednoczesną, oprócz IL-17, wewnątrzkomórkową ekspresją IFN-γ [14]. Natomiast komórki Th17 świeżo izolowane z krwi obwodowej chorych wydzielały jedynie IL-17. Zdolność DC do indukcji komórek Th17, zależna od warunków ich generowania, była większa przy zastosowaniu prozapalnych cytokin (IL-1, IL-6, TNF-α) oraz ciałek apoptotycznych komórek szpiczakowych jako źródła antygenów nowotworowych (w porównaniu do lizatów). Obecność komórek Th17 z ekspresją IFN-g (tzw. „komórki Th17/Th1”) opisano wcześniej w zmienionych chorobowo tkankach u pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi [44]. Ich rola w odporności przeciwnowotworowej jest nieznana, chociaż w doświadczeniach Muranskiego i wsp., zdolność generowanych in vitro komórek Th17 do udziału w odpowiedzi przeciwnowotworowej zależna była od jednoczesnej ekspresji IFN-γ [37].
Sposób, w jaki komórki Th17 modulują odpowiedź odpor­nościową nie został określony. Jak dotąd nie wykazano bez­pośredniego wpływu limfocytów Th17 ani na komórki no­wotworowe ani właściwości cytotoksyczne limfocytów T. Dlatego też uważa się, iż działają one na odpowiedź prze­ciwnowotworową, pośrednio poprzez zwiększenie ekspre­sji cząsteczek kostymulujących i cząsteczek MHC klasy II na komórkach dendrytycznych (przez co przyspiesza­ją ich dojrzewanie), przyciąganie cytotoksycznych limfo­cytów T i komórek NK do środowiska nowotworowego oraz poprzez indukcję wytwarzania chemokin, takich jak CXCL9 i CXCL10 [4].
Podsumowanie
Przedstawione dane sugerują istotne znaczenie komórek Th17 w odporności przeciwnowotworowej, jednakże ich wpływ na rozwój nowotworu nadal pozostaje nieokreślony. Wydaje się, iż jest on w dużej mierze zależny od stopnia zaawansowania choroby (odmienna rola we wczesnych i późnych stadiach), a także pochodzenia nowotworu oraz roli procesów zapalnych i angiogenezy w jego patogenezie. Istotny wpływ ma także immunogenność nowotworu, bowiem hamowanie wzrostu komórek nowotworowych przez limfocyty Th17 wykazano jedynie w immunogennych nowotworach. Prowadzone liczne badania doświadczalne oraz rozpoczęte już badania kliniczne pozwolą ocenić miejsce oraz rolę komórek Th17 w immunoterapii przeciwnowotworowej.
PIŚMIENNICTWO
[1] Acosta-Rodriguez E.V., Napolitani G., Lanzavecchia A., Sallusto F.: Interleukins 1β and 6 but not transforming growth factor-β are essential for the differentiation of interleukin 17-producing human T helper cells. Nat. Immunol., 2007; 8: 942-949
[PubMed]  
[2] Alexandrakis M.G., Pappa C.A., Miyakis S., Sfiridaki A., Kafousi M., Alegakis A., Stathopoulos E.N.: Serum interleukin-17 and its relationship to angiogenic factors in multiple myeloma. Eur. J. Intern. Med., 2006; 17: 412-416
[PubMed]  
[3] Arican O., Aral M., Sasmaz S., Ciragil P.: Serum levels of TNF-α, IFN-γ, IL-6, IL-8, IL-12, IL-17, and IL-18 in patients with active psoriasis and correlation with disease severity. Mediators Inflamm., 2005; 5: 273-279
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[4] Benchetrit F., Ciree A., Vives V., Warnier G., Gey A., Sautes-Fridman C., Fossiez F., Haicheur N., Fridman W.H., Tartour E.: Interleukin-17 inhibits tumor cell growth by means of a T-cell-dependent mechanism. Blood, 2002; 99: 2114-2121
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[5] Borsellino G., Kleinewietfeld M., Di Mitri D., Sternjak A., Diamantini A., Giometto R., Höpner S., Centonze D., Bernardi G., Dell'Acqua M.L., Rossini P.M., Battistini L., Rötzschke O., Falk K.: Expression of ectonucleotidase CD39 by Foxp3+ Treg cells: hydrolysis of extracellular ATP and immune suppression. Blood, 110: 1225-1232
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[6] Bryant V.L., Ma C.S,. Avery D.T., Li Y., Good K.L., Corcoran L.M., de Waal Malefyt R., Tangye SG.: Cytokine-mediated regulation of human B cell differentiation into Ig-secreting cells: predominant role of IL-21 produced by CXCR5+ T follicular helper cells. J. Immunol., 2007; 179: 8180-8190
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[7] Bullens D.M., Truyen E., Coteur L., Dilissen E., Hellings P.W., Dupont L.J., Ceuppens JL.: IL-17 mRNA in sputum of asthmatic patients: linking T cell driven inflammation and granulocytic influx? Respir. Res., 2006; 7: 135
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[8] Chen Z., Tato C.M., Muul L., Laurence A., O'Shea J.J.: Distinct regulation of interleukin-17 in human T helper lymphocytes. Arthritis Rheum., 2007; 56: 2936-2946
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[9] Chung Y., Chang S.H., Martinez G.J,. Yang X.O., Nurieva R., Kang H.S., Ma L., Watowich S.S., Jetten A.M., Tian Q., Dong C.: Critical regulation of early Th17 cell differentiation by interleukin-1 signalling. Immunity, 2009; 30: 576-587
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[10] Cirée A., Michel L., Camilleri-Bröet S., Jean Louis F., Oster M., Flageul B., Senet P., Fossiez F., Fridman W.H., Bachelez H., Tartour E.: Expression and activity of IL-17 in cutaneous T-cell lymphomas (mycosis fungoides and Sezary syndrome). Int. J. Cancer, 2004; 112: 113-120
[PubMed]  
[11] Coombes J.L., Siddiqui K.R., Arancibia-Cárcamo C.V., Hall J., Sun C.M., Belkaid Y., Powrie F.: A functionally specialized population of mucosal CD103+ DCs induces Foxp3+ regulatory T cells via a TGF-β and retinoic acid-dependent mechanism. J. Exp. Med., 204: 1757-1764
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[12] Cosmi L., De Palma R., Santarlasci V., Maggi L., Capone M., Frosali F., Rodolico G., Querci V., Abbate G., Angeli R., Berrino L., Fambrini M., Caproni M., Tonelli F., Lazzeri E., Parronchi P., Liotta F., Maggi E., Romagnani S., Annunziato F.: Human interleukin 17-producing cells originate from a CD161+CD4+ T cell precursor. J. Exp. Med., 2008; 205: 1903-1916
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[13] Deaglio S., Dwyer K.M., Gao W., Friedman D., Usheva A., Erat A., Chen J.F., Enjyoji K., Linden J., Oukka M., Kuchroo V.K., Strom T.B., Robson S.C.: Adenosine generation catalyzed by CD39 and CD73 expressed on regulatory T cells mediates immune suppression. J. Exp. Med., 204: 1257-1265
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[14] Dhodapkar K.M., Barbuto S., Matthews P., Kukreja A., Mazumder A., Vesole D., Jagannath S., Dhodapkar M.V.: Dendritic cells mediate the induction of polyfunctional human IL17-producing cells (Th17-1 cells) enriched in the bone marrow of patients with myeloma. Blood, 2008; 112: 2878-2885
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[15] Diveu C., McGeachy M.J., Boniface K., Stumhofer J.S., Sathe M., Joyce-Shaikh B., Chen Y., Tato C.M., McClanahan T.K., de Waal Malefyt R., Hunter C.A., Cua D.J., Kastelein R.A.: IL-27 blocks RORc expression to inhibit lineage commitment of Th17 cells. J. Immunol., 2009; 182: 5748-5756
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[16] Harrington L.E., Hatton R.D., Mangan P.R., Turner H., Murphy T.L., Murphy K.M., Weaver C.T.: Interleukin 17-producing CD4+ effector T cells develop via a lineage distinct from the T helper type 1 and 2 lineages. Nat. Immunol., 2005; 6: 1123-1132
[PubMed]  
[17] Hirahara N., Nio Y., Sasaki S., Minari Y., Takamura M., Iguchi C., Dong M., Yamasawa K., Tamura K.: Inoculation of human interleukin-17 gene-transfected Meth-A fibrosarcoma cells induces T cell-dependent tumor-specific immunity in mice. Oncology, 2001; 61: 79-89
[PubMed]  
[18] Hirahara N., Nio Y., Sasaki S., Takamura M., Iguchi C., Dong M., Yamasawa K., Itakura M., Tamura K.: Reduced invasiveness and metastasis of Chinese hamster ovary cells transfected with human interleukin-17 gene. Anticancer Res., 2000; 20: 3137-3142
[PubMed]  
[19] Horlock C., Stott B., Dyson P.J., Morishita M., Coombes R.C., Savage P., Stebbing J.: The effects of trastuzumab on the CD4+CD25+FoxP3+ and CD4+IL17A+ T-cell axis in patients with breast cancer. Br. J. Cancer, 2009; 100: 1061-1067
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[20] Hu J., Yuan X., Belladonna M.L., Ong J.M., Wachsmann-Hogiu S., Farkas D.L., Black K.L., Yu J.S.: Induction of potent antitumor immunity by intratumoral injection of interleukin 23-transduced dendritic cells. Cancer Res., 2006; 66: 8887-8896
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[21] Kang S.G., Lim H.W., Andrisani O.M., Broxmeyer H.E., Kim C.H.: Vitamin A metabolites induce gut-homing FoxP3+ regulatory T cells. J. Immunol., 2007; 179: 3724-3733
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[22] Kimura A, Naka T, Kishimoto T.: IL-6-dependent and -independent pathways in the development of interleukin 17-producing T helper cells. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2007; 104: 12099-12104
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[23] Korn T., Bettelli E., Gao W., Awasthi A., Jäger A., Strom T.B., Oukka M., Kuchroo V.K.: IL-21 initiates an alternative pathway to induce proinflammatory TH17 cells. Nature, 2007; 448: 484-487
[PubMed]  
[24] Kotake S., Udagawa N., Takahashi N., Matsuzaki K., Itoh K., Ishiyama S., Saito S., Inoue K., Kamatani N., Gillespie M.T., Martin T.J., Suda T.: IL-17 in synovial fluids from patients with rheumatoid arthritis is a potent stimulator of osteoclastogenesis. J. Clin. Invest., 1999; 103: 1345-1352
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[25] Kottke T., Sanchez-Perez L., Diaz R.M., Thompson J., Chong H., Harrington K., Calderwood S.K., Pulido J., Georgopoulos N., Selby P., Melcher A., Vile R.: Induction of hsp70-mediated Th17 autoimmunity can be exploited as immunotherapy for metastatic prostate cancer. Cancer Res., 2007; 67: 11970-11979
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[26] Kryczek I., Banerjee M., Cheng P., Vatan L., Szeliga W., Wei S., Huang E., Finlayson E., Simeone D., Welling T.H., Chang A., Coukos G., Liu R., Zou W.: Phenotype, distribution, generation, and functional and clinical relevance of Th17 cells in the human tumor environments. Blood, 2009; 114: 1141-1149
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[27] Kryczek I., Wei S., Szeliga W., Vatan L., Zou W.: Endogenous IL-17 contributes to reduced tumor growth and metastasis. Blood, 2009; 114: 357-359
[PubMed]  
[28] Kryczek I., Wei S., Zou L., Altuwaijri S., Szeliga W., Kolls J., Chang A., Zou W.: Cutting edge: Th17 and regulatory T cell dynamics and the regulation by IL-2 in the tumor microenvironment. J. Immunol., 2007; 178: 6730-6733
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[29] Kuang D.M., Peng C., Zhao Q., Wu Y., Chen M.S., Zheng L.: Activated monocytes in peritumoral stroma of hepatocellular carcinoma promote expansion of memory T helper 17 cells. Hepatology, 2010; 51: 154-164
[PubMed]  
[30] Kurasawa K., Hirose K., Sano H., Endo H., Shinkai H., Nawata Y., Takabayashi K., Iwamoto I.: Increased interleukin-17 production in patients with systemic sclerosis. Arthritis Rheum. 2000; 43: 2455-2463
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[31] Langowski J.L., Kastelein R.A., Oft M.: Swords into plowshares: IL-23 repurposes tumor immune surveillance. Trends Immunol., 2007; 28: 207-212
[PubMed]  
[32] Langowski J.L., Zhang X., Wu L., Mattson J.D., Chen T., Smith K., Basham B., McClanahan T., Kastelein R.A., Oft M.: IL-23 promotes tumour incidence and growth. Nature 2006; 442: 461-465
[PubMed]  
[33] Martinez G.J., Nurieva R.I., Yang X.O., Dong C.: Regulation and function of proinflammatory TH17 cells. Ann. N. Y. Acad. Sci., 2008; 1143: 188-211
[PubMed]  
[34] Martin-Orozco N., Muranski P., Chung Y., Yang X.O., Yamazaki T., Lu S., Hwu P., Restifo N.P., Overwijk W.W., Dong C.: T helper 17 cells promote cytotoxic T cell activation in tumor immunity. Immunity, 2009; 31: 787-798
[PubMed]  
[35] Miyahara Y., Odunsi K., Chen W., Peng G., Matsuzaki J., Wang RF.: Generation and regulation of human CD4+ IL-17-producing T cells in ovarian cancer. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2008; 105: 15505-11550
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[36] Mosmann T.R., Cherwinski H., Bond M.W., Giedlin M.A., Coffman R.L.:. Two types of murine helper T cell clone. I. Definition according to profiles of lymphokine activities and secreted proteins. J. Immunol., 1986; 136: 2348-2357
[PubMed]  
[37] Muranski P., Boni A., Antony P.A., Cassard L., Irvine K.R., Kaiser A., Paulos C.M., Palmer D.C., Touloukian C.E., Ptak K., Gattinoni L., Wrzesinski C., Hinrichs C.S., Kerstann K.W., Feigenbaum L., Chan C.C., Restifo NP.: Tumor-specific Th17-polarized cells eradicate large established melanoma. Blood, 2008; 112: 362-373
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[38] Numasaki M., Fukushi J., Ono M., Narula S.K., Zavodny P.J., Kudo T., Robbins P.D., Tahara H., Lotze M.T.: Interleukin-17 promotes angiogenesis and tumor growth. Blood, 2003; 101: 2620-2627
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[39] Numasaki M., Watanabe M., Suzuki T., Takahashi H., Nakamura A., McAllister F., Hishinuma T., Goto J., Lotze M.T., Kolls J.K., Sasaki H.: IL-17 enhances the net angiogenic activity and in vivo growth of human non-small cell lung cancer in SCID mice through promoting CXCR-2-dependent angiogenesis. J. Immunol., 2005; 175: 6177-6189
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[40] Nurieva R., Yang X.O., Martinez G., Zhang Y., Panopoulos A.D., Ma L, Schluns K., Tian Q., Watowich S.S., Jetten A.M., Dong C.: Essential autocrine regulation by IL-21 in the generation of inflammatory T cells. Nature., 2007; 448: 480-483
[PubMed]  
[41] Oehler-Jänne C., Huguet F., Provencher S., Seifert B, Negretti L., Riener M.O., Bonet M., Allal A.S., Ciernik I.F.: HIV-specific differences in outcome of squamous cell carcinoma of the anal canal: a multicentric cohort study of HIV-positive patients receiving highly active antiretroviral therapy. J. Clin. Oncol., 2008; 26: 2550-2557
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[42] Park H., Li Z., Yang X.O., Chang S.H., Nurieva R., Wang Y.H., Wang Y., Hood L., Zhu Z., Tian Q., Dong C.: A distinct lineage of CD4 T cells regulates tissue inflammation by producing interleukin 17. Nat. Immunol., 2005; 6: 1133-1141
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[43] Radhakrishnan S., Cabrera R., Schenk E.L., Nava-Parada P., Bell M.P., Van Keulen V.P., Marler R.J., Felts S.J., Pease L.R.: Reprogrammed FoxP3+ T regulatory cells become IL-17+ antigen-specific autoimmune effectors in vitro and in vivo. J. Immunol.: 2008; 181: 3137-3147
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[44] Romagnani S.: Human Th17 cells. Arthritis Res. Ther., 2008; 10: 206-213
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[45] Sfanos K.S., Bruno T.C., Maris C.H., Xu L., Thoburn C.J., DeMarzo A.M., Meeker A.K., Isaacs W.B., Drake C.G.: Phenotypic analysis of prostate-infiltrating lymphocytes reveals TH17 and Treg skewing. Clin. Cancer Res., 2008; 14: 3254-3261
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[46] Sun C.M., Hall J.A,. Blank R.B., Bouladoux N., Oukka M., Mora J.R,. Belkaid Y.: Small intestine lamina propria dendritic cells promote de novo generation of Foxp3 T reg cells via retinoic acid. J. Exp. Med., 204: 1775-1785
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[47] Taams L.S., van Amelsfort J.M., Tiemessen M.M., Jacobs K.M., de Jong E.C., Akbar A.N., Bijlsma J.W., Lafeber F.P.: Modulation of monocyte/macrophage function by human CD4+CD25+ regulatory T cells. Hum. Immunol., 2005; 66: 222-230
[PubMed]  
[48] Tartour E., Fossiez F., Joyeux I., V Galinha A., Gey A., Claret E., Sastre-Garau X., Couturier J., Mosseri V, Vives V., Banchereau J., Fridman W.H., Wijdenes J., Lebecque S., Sautes-Fridman C.: Interleukin 17, a T-cell-derived cytokine, promotes tumorigenicity of human cervical tumors in nude mice. Cancer Res. 1999; 59: 3698-3704
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[49] Tiemessen M.M., Jagger A.L., Evans H.G., van Herwijnen M.J., John S., Taams L.S.: CD4+CD25+Foxp3+ regulatory T cells induce alternative activation of human monocytes/macrophages. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2007;104: 19446-19451
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[50] Wang L., Yi T., Kortylewski M., Pardoll D.M., Zeng D., Yu H.: IL-17 can promote tumor growth through an IL-6-Stat3 signalling pathway. J. Exp. Med., 2009; 206: 1457-1464
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[51] Wilson N.J., Boniface K., Chan J.R., McKenzie B.S., Blumenschein W.M., Mattson J.D., Basham B., Smith K., Chen T., Morel F., Lecron J.C., Kastelein R.A., Cua D.J., McClanahan T.K., Bowman E.P., de Waal Malefyt R.: Development, cytokine profile and function of human interleukin 17-producing helper T cells. Nat. Immunol., 2007; 8: 950-957
[PubMed]  
[52] Wong C.K., Ho C.Y., Li E.K., Lam C.W.: Elevation of proinflammatory cytokine (IL-18, IL-17, IL-12) and Th2 cytokine (IL-4) concentrations in patients with systemic lupus erythematosus. Lupus, 2000; 9: 589-593
[PubMed]  
[53] Xiao S., Jin H., Korn T., Liu S.M., Oukka M., Lim B., Kuchroo V.K.: Retinoic acid increases Foxp3+ regulatory T cells and inhibits development of Th17 cells by enhancing TGF-β-driven Smad3 signaling and inhibiting IL-6 and IL-23 receptor expression. J. Immunol., 2008; 181: 2277-2284
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[54] Yamamoto M., Kamigaki T., Yamashita K.: Enhancement of anti-tumor immunity by high levels of Th1 and Th17 with a combination of dendritic cell fusion hybrids and regulatory T cell depletion in pancreatic cancer. Oncol. Rep., 2009; 22: 337-343
[PubMed]  
[55] Yang L., Anderson D.E., Baecher-Allan C., Hastings W.D., Bettelli E., Oukka M., Kuchroo V.K., Hafler D.A.: IL-21 and TGF-β are required for differentiation of human TH17 cells. Nature, 2008; 454: 350-352
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[56] Yang X.O., Nurieva R., Martinez G.J., Kang H.S., Chung Y., Pappu B.P., Shah B., Chang S.H., Schluns K.S., Watowich S.S., Feng X.H., Jetten A.M., Dong C.: Molecular antagonism and plasticity of regulatory and inflammatory T cell programs. Immunity, 2008; 29: 44-56
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[57] Yao Z., Painter S.L., Fanslow W.C., Ulrich D., Macduff B.M., Spriggs M.K., Armitage R.J.: Human IL-17: a novel cytokine derived from T cells. J. Immunol., 1995;155: 5483-5486
[PubMed]  
[58] Zhang B., Rong G., Wei H., Zhang M., Bi J., Ma L., Xue X., Wei G., Liu X., Fang G.: The prevalence of Th17 cells in patients with gastric cancer. Biochem. Biophys. Res. Commun.: 2008; 374: 533-537
[PubMed]  
[59] Zhang J.P., Yan J., Xu J., Pang X.H., Chen M.S., Li L., Wu C., Li S.P., Zheng L.: Increased intratumoral IL-17-producing cells correlate with poor survival in hepatocellular carcinoma patients. J. Hepatol., 2009; 50: 980-989
[PubMed]  
[60] Zhou L., Ivanov I.I., Spolski R., Min R., Shenderov K., Egawa T., Levy D.E., Leonard W.J., Littman D.R.: IL-6 programs T(H)-17 cell differentiation by promoting sequential engagement of the IL-21 and IL-23 pathways. Nat. Immunol., 2007; 8: 967-674
[PubMed]  
[61] Zhou L., Lopes J.E., Chong M.M., Ivanov I.I,. Min R., Victora G.D., Shen Y., Du J., Rubtsov Y.P., Rudensky A.Y., Ziegler S.F., Littman D.R.: TGF-β-induced Foxp3 inhibits Th17 cell differentiation by antagonizing RORgammat function. Nature, 2008; 453: 236-240
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[62] Zhu J., Paul W.E.: CD4 T cells: fates, functions, and faults. Blood 2008; 112: 1557-1569
[PubMed]  [Full Text HTML]  
Autorzy deklarują brak potencjalnych konfliktów interesów.