Postepy Hig Med Dosw. (online), 2010; 64: 87-99
Review
Full Text PDF  

Zmiany ekspresji antygenów grupowych układu Lewis w komórkach nowotworowych
Alterations of Lewis histo-blood group antigen expression in cancer cells
Radosław Kaczmarek1,2  
1Zakład Immunochemii, Instytut Immunologii i  Terapii Doświadczalnej PAN im. Ludwika Hirszfelda we Wrocławiu
2Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Wrocławskiego
Adres do korespondencji
Radosław Kaczmarek, Zakład Immunochemii Instytutu Immunologii i  Terapii Doświadczalnej PAN im. Ludwika Hirszfelda, ul. Rudolfa Weigla 12, 53-114 Wrocław; e-mail: radoslaw.kaczmarek@tlen.pl

Otrzymano:  2010.01.04
Zaakceptowano:  2010.02.15
Opublikowano:  2010.03.10

Streszczenie
Transformacji nowotworowej różnych tkanek towarzyszą zaburzenia glikozylacji białek i  lipidów, obejmujące zmiany ekspresji antygenów układu grupowego Lewis. W  komórkach, które ulegają transformacji nowotworowej zachodzą zmiany ekspresji jednej, bądź kilku z  tych oligosacharydowych struktur. Są one następstwem zmian w  ekspresji swoistych glikozylotransferaz. W  przypadku niektórych nowotworów, zwiększona synteza antygenów typu Lewis może być istotnym wskaźnikiem prognostycznym. Nadekspresja antygenów Lewisy, Lewisb oraz innych struktur α1,2-fukozylowanych wiąże się z  podwyższoną zdolnością do przerzutowania i  opornością komórek raka okrężnicy na leczenie. Wykazano, że wysoka ekspresja glikotopów Lewisy i  Lewisb w  komórkach raka piersi towarzyszy nowotworom o  dużej inwazyjności i  złych rokowaniach. W  przypadku nowotworów piersi obserwuje się też podwyższoną syntezę antygenu Lewisx, natomiast nadekspresja oligosacharydu Lewisa  pojawia się w  stanach poprzedzających nowotwory żołądka. Podwyższona ekspresja antygenu sjalo Lewisa  związana jest ze zdolnością do przerzutowania komórek nowotworowych trzustki i  okrężnicy oraz z  obniżoną przeżywalnością pacjentów. Podobną zależność zaobserwowano dla glikotopu sjalo Lewisx i  nowotworów płuc, prostaty, pęcherza moczowego, żołądka, piersi, nerki i  wątroby. Niektóre antygeny typu Lewis są ligandami swoistych receptorów i  cząsteczek adhezyjnych. Na przykład oligosacharyd Lewisx jest rozpoznawany przez receptor zmiatający SRCL z  grupy receptorów wrodzonej odporności, a  sjalowane antygeny typu Lewis są ligandami selektyn E i  P, które są głównymi cząsteczkami w  procesie adhezji leukocytów do śródbłonka. Kolejne badania wskazują potencjalne zastosowania terapeutyczne, związane z  nadekspresją antygenów typu Lewis.
Słowa kluczowe: układ grupowy Lewis • antygeny grupowe Lewis • kancerogeneza • fukozylotransferazy


Summary
Carcinogenesis in various tissues is accompanied by alterations in protein and lipid glycosylation, such as changes in the expressions of Lewis histo-blood group antigens. Neoplastic transformation is often followed by changes in expression of one or more of these oligosaccharides in a  pattern that is typical for the tissue. These alterations correlate with changes in the expressions of specific glycosyltransferases. Overexpression of Lewis antigens in some types of cancer might be a  significant prognostic factor. Upregulation of Lewisy, Lewisb, and other α1,2-fucosylated oligosaccharides is linked to an increased tendency to metastasis and resistance to treatment. For example, invasive breast cancer of poor prognosis reveals high expression levels of Lewisy and Lewisb. Lewisx is also overexpressed in breast cancer cells. Overexpression of Lewis also occurs in precancerous states of stomach tissue. Upregulation of sialyl Lewisa  correlates with the metastatic potential of colon and pancreatic malignancies and inversely with survival rate of patients. A  similar relation was observed between sialyl Lewisx overexpression and malignancies of the lungs, prostate, urinary bladder, stomach, breast, kidney, and liver. Some of the Lewis antigens are ligands of specific receptors and adhesion molecules. For example, Lewisx is recognized by scavenger receptor C-type lectin (SRCL), which belongs to the group of innate immunity receptors. Sialyl Lewisa  and sialyl Lewisx specifically interact with E- and P-selectins, which are key molecules in leukocyte rolling process. Ongoing research shows an increasing number of potential therapeutic applications related to the upregulation of Lewis antigens.
Key words: Lewis blood group system • Lewis histo-blood group antigens • carcinogenesis • fucosyltransferases




Wykaz skrótów:
C2-O-sLex – oligosacharyd sjalo Lewisx połączony z  O-glikanowym rdzeniem typu II; CN2GnT1 – β-1,6-N-acetyloglukozaminylotransferaza biorąca udział w  syntezie O-glikanowego rdzenia typu II; GLUT-1 – białko błonowe transportujące glukozę; HTLV-1 – ludzki wirus T-limfotropowy; PSGL-1 – glikoproteinowy ligand 1 selektyny P; RNAi – interferencja RNA; SRCL – zmiatający receptor z  domeną lektynową typu C.
Wstęp
Zmiany ekspresji antygenów grupowych układu Lewis towarzyszą wielu fizjologicznym oraz patologicznym procesom w  organizmie człowieka. Wyjaśnienie molekularnych podstaw tych zjawisk może wskazywać potencjalny kierunek poszukiwań skutecznej teraapii niektórych chorób. Szczególnie interesujące są zmiany ekspresji antygenów grupowych typu Lewis towarzyszące transformacji nowotworowej i  progresji różnych typów nowotworów. Celem niniejszej pracy jest przegląd i  przybliżenie tych zagadnień.
Definicja ludzkich układów grupowych krwi
Układ Lewis jest układem grupowym krwi (nr 007, symbol LE na liście ISBT1). Według definicji układ grupowy krwi obejmuje antygen bądź grupę antygenów, których ekspresja zależy od jednego, dwóch lub też kilku genów homologicznych, blisko ze sobą związanych, między którymi nieczęsto, bądź też w  ogóle nie zachodzi rekombinacja. Struktury antygenów grupowych tworzą białka, wielocukry i  lipidy [26].
Charakterystyka antygenów grupowych układu Lewis
Znanych jest sześć struktur oligosacharydowych zaliczanych do antygenów typu Lewis. Prekursor syntezy antygenów Lewisx, sjalo Lewisx i  Lewisy charakteryzuje się wiązaniem β1,4-glikozydowym między rdzeniową galaktozą (Gal) i  N-acetyloglukozoaminą (GlcNAc). Taki układ cząsteczek stanowi laktozoaminowy rdzeń typu II. Jeżeli w  tym miejscu występuje wiązanie β1,3-glikozydowe, to taki układ cząsteczek stanowi laktozoaminowy rdzeń typu I. Występuje on w  antygenach Lewisa, sjalo Lewisa  i  Lewisb. Dołączenie cząsteczki fukozy w  przypadku struktur sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa poprzedzone jest przyłączeniem kwasu sjalowego z  utworzeniem wiązania α2,3-glikozydowego. Jeśli fukozylacja zachodzi wcześniej, to do takiego oligosacharydu kwas sjalowy nie może być już przyłączony. Budowę poszczególnych antygenów typu Lewis przedstawia rycina 1.
Ryc. 1. Budowa antygenów typu Lewis. NeuAc - kwas N-acetyloneuraminowy (kwas sjalowy); Gal - galaktoza; GlcNAc - N-acetyloglukozoamina; Fuc - fukoza (wg [71])

Stałym składnikiem wszystkich antygenów typu Lewis jest reszta L-fukozy. L-fukoza (6-deoksy-β-L-galaktoza) jest monosacharydem zaliczanym do metylopentoz. Jako jedyny cukier we wszystkich glikokoniugatach występuje w  konfiguracji L.
Synteza antygenów układu Lewis występujących na erytrocytach uwarunkowana jest ekspresją genu Le (FUT3), który znajduje się na 19 chromosomie. Allel Le koduje fukozylotransferazę Fuc-TIII biorącą udział w  biosyntezie wszystkich antygenów typu Lewis. Allel le jest niemy – nie koduje białka o  aktywności glikozylotransferazowej. Funkcja enzymu o  aktywności fukozylotransferazowej polega na przeniesieniu cząsteczki fukozy z  aktywnego donora (GDP-fukozy) na odpowiednią resztę cukrową wchodzącą w  skład substratu prekursorowego z  wytworzeniem wiązania α-glikozydowego. Istnieje wiele innych fukozylotransferaz katalizujących biosyntezę antygenów typu Lewis (tabela 1). Na przykład synteza antygenów Lewisb i  Lewisy uwarunkowana jest aktywnością enzymu Fuc-T(Se), kodowanego przez gen FUT2. Enzym katalizuje przyłączenie cząsteczki fukozy do odpowiedniego substratu prekursorowego przez wiązanie α1,2-glikozydowe do galaktozy. Następnie Fuc-TIII przyłącza kolejną cząsteczkę fukozy do N-acetyloglukozoaminy z  utworzeniem wiązania α1,4 lub α1,3, przy czym dołączenie fukozy z  utworzonym wiązaniem α1,4 powoduje powstanie antygenu Lewisb, natomiast dołączenie fukozy z  utworzonym wiązaniem α1,3 powoduje powstanie antygenu Lewisy [6,71].
Tabela 1. Geny kodujące enzymy o aktywności fukozylotransferazowej, ich nazwy i cząsteczki, w których syntezie biorą udział. Fuc – fukoza; Gal – galaktoza; GlcNAc – N-acetyloglukozoamina; Ser – seryna; Thr – treonina; EGF – czynnik wzrostu naskórka; TSP – trombospondyna [71]

Antygeny sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa  przypominają budową glikotopy Lewisx i  Lewisa, jednak w  odróżnieniu od nich zawierają kwas sjalowy przyłączony wiązaniem α2,3-glikozydowym do końcowej galaktozy łańcucha prekursorowego. Synteza antygenu sjalo Lewisa zachodzi w  wyniku działania sjalotransferaz ST3Gal-I, ST3Gal-II i  w  największym stopniu ST3Gal-III, które katalizują przyłączenie kwasu sjalowego do łańcucha prekursorowego typu I. Antygen sjalo Lewisx powstaje z  udziałem sjalotransferaz ST3Gal-IV i  ST3Gal-VI, które katalizują sjalilację łańcucha prekursorowego typu II [55,73].
Kierunki i  efekty zmian ekspresji antygenów typu Lewis towarzyszące kancerogenezie
Zmiany ekspresji glikotopów typu Lewis często towarzyszą transformacji nowotworowej różnych tkanek. Zmiany te mogą mieć charakter obniżenia, bądź zwiększenia syntezy danych glikokoniugatów. Rodzaj nietypowo syntetyzowanych cząsteczek jest zależny od rodzaju tkanki, w  której zaszła kancerogeneza [71].
Ekspresja antygenów Lewisy oraz Lewisb w  prawidłowych komórkach i  tkankach
Intensywna synteza struktur Lewisy zachodzi podczas embriogenezy. U  dorosłych ludzi antygeny te są syntetyzowane jedynie przez granulocyty i  komórki nabłonka [15]. Antygeny Lewisb występują na powierzchni erytrocytów w  wyniku adsorpcji z  osocza oraz w  wydzielinach osób o  genotypie Se/Se lub Se/se, czyli u  tzw. „wydzielaczy”. Gen Se jest odpowiedzialny za syntezę enzymu Fuc-TII, który przyłącza cząsteczkę fukozy preferencyjnie do prekursora typu I  [26,80]. Enzym ten aktywny jest głównie w  tkankach nabłonkowych i  decyduje o  obecności antygenu H w  ślinie i  innych płynach ustrojowych [79]. Zwiększoną ekspresję α1,2-fukozylowanych oligosacharydów obserwuje się w  nowotworach wywodzących się z  komórek nabłonkowych, w  tym w  raku piersi, jajnika, trzustki, prostaty, okrężnicy i  płuc [32,54].
Ekspresja struktur α1,2-fukozylowanych w  raku okrężnicy
W  komórkach raka okrężnicy stwierdzono nadekspresję struktur Lewisy, Lewisb oraz oligosacharydu zwanego antygenem H. Oligosacharyd ten pozbawiony jest reszty fukozy przyłączonej w  pozycji α1,3 bądź α1,4 do N-acetyloglukozoaminy, zawiera natomiast fukozę przyłączoną w  pozycji α1,2 do końcowej galaktozy [89]. W  komórkach tego nowotworu zaobserwowano ponadto podwyższone stężenie fukozylotransferaz Fuc-TI i  FucT-IV [74], a  także Fuc-TII [64].
Labarriere i wsp. zaobserwowali dodatnią korelację mię­dzy nadekspresją struktur α1,2-fukozylowanych a zdol­nością do tworzenia guza, a także zależność między na­dekspresją struktur α1,2-fukozylowanych a aktywnością α1,2-fukozylotransferazową [53]. Natomiast Goupille i  wsp. wykazali, że komórki szczurzej linii raka okrężnicy o  naturalnie małej aktywności α1,2-fukozylotransferazowej i  znikomej zdolności do tworzenia guza transfekowane cDNA kodującym Fuc-TI charakteryzują się zwiększoną przeżywalnością i  zdolnością do tworzenia guza. Ponadto u  wszystkich szczurów, którym przeszczepiono takie komórki nowotworowe powstają przerzuty, których brak w  grupie kontrolnej [27].
W  kolejnych badaniach stwierdzono dodatnią korelację między intensywnością syntezy struktur α1,2-fukozylowanych, a  opornością na indukcję apoptozy i  terapię przeciwnowotworową. Ci sami autorzy zasugerowali również, że nadekspresja struktur α1,2-fukozylowanych może być mechanizmem, za pomocą którego nowotwór unika odpowiedzi odpornościowej [28].
Obecność antygenów α1,2-fukozylowanych stwierdzono na glikoproteinie CD44, która występuje na powierzchni limfocytów, fibroblastów i  komórek nabłonkowych, biorąc udział w  procesie aktywacji limfocytów, adhezji międzykomórkowej i  oddziaływaniach między komórką a  macierzą zewnątrzkomórkową. Glikoproteina ta, będąca receptorem kwasu hialuronowego, może również zapobiegać apoptozie [4,53,90]. Ponieważ wykazano, że we wczesnych etapach apoptozy dochodzi do proteolizy CD44 [29], prawdopodobna rola podwyższonego poziomu fukozylacji w  komórkach raka okrężnicy polega na ochronie białka CD44 przed działaniem enzymów proteolitycznych. Inna hipoteza zakłada, że fukozylacja może wzmacniać adhezję międzykomórkową, spowalniając proces poprzedzający apoptozę, a  polegający na odłączeniu komórki od komórek sąsiadujących, bądź błony podstawnej [28]. Natomiast związek między małą skłonnością komórek nowotworowych z  nadekspresją antygenów α1,2-fukozylowanych do apoptozy, a  ich zdolnością do unikania odpowiedzi odpornościowej może wynikać z  tego, iż ciałka apoptotyczne są silnie immunogenne [9]. Z  kolei według tej hipotezy komórki o  małej ekspresji tych glikotopów ulegają apoptozie, a  powstające w  jej wyniku ciałka apoptotyczne stymulują odpowiedź odpornościową, co prowadzi w  konsekwencji do eliminacji guza nowotworowego.
Ekspresja antygenów Lewisy i Lewisb w  innych nowotworach
Zmiany ekspresji glikotopów Lewisy i  Lewisb zaobserwowano również w  komórkach raka piersi, zależnie od stadium zaawansowania choroby nowotworowej. Wykazano, że istnieje związek między poziomem ekspresji oraz odsetkiem komórek charakteryzujących się ekspresją obu antygenów, a  inwazyjnością nowotworu. Ponadto stwierdzono, że duży odsetek komórek o  stwierdzonej ekspresji struktur Lewisy i  Lewisb towarzyszy przypadkom o  złym rokowaniu. W  grupie pacjentów bez przerzutów do węzłów chłonnych, u  których komórki nowotworowe charakteryzowały się niewielką ekspresją glikotopów Lewisy i  Lewisb, zaobserwowano wyższą przeżywalność [54].
Ekspresja mRNA dla FUT4FUT9 oraz kodowanych przez te geny fukozylotransferaz zachodzi w  komórkach linii surowiczego i  endometrialnego raka jajnika. Zaobserwowano również ekspresję antygenu Lewisy na powierzchni tych komórek nowotworowych. Obecność mRNA dla FUT4 wykazano przede wszystkim w  komórkach guzów o  wysokim stopniu zaawansowania [18]. Ekspresję antygenu Lewisy zaobserwowano ponadto zarówno w  komórkach guzów pierwotnych, jak i  w  przerzutach do sieci, błony surowiczej macicy, jelita, pęcherza moczowego i  otrzewnej ściennej w  obrębie jamy miednicy [12].
Zmiany ekspresji antygenów α1,2-fukozylowanych (zwłaszcza Lewisy) zaobserwowano także w  komórkach raka płuc, jednak znaczenie tych zmian jest mniej poznane niż w  wyżej omówionych przypadkach. Wyniki badań Miyake i  wsp. sugerowały, iż ekspresja antygenów H, Lewisy i  Lewisb w  komórkach raka płuc związana jest ze złym rokowaniem i  zmniejszoną przeżywalnością [61]. Wykazano również, że w  grupie pacjentów z  nowotworem płuc wykazującym wysoki poziom ekspresji struktury Lewisy komórki rakowe wykazują większą inwazyjność. Nie stwierdzono natomiast różnic w  przeżywalności między grupą pacjentów chorych na raka, którego komórki wykazują ekspresję Lewisy, a  grupą pacjentów, których komórki nie wykazują ekspresji tego oligosacharydu [67].
Kawai i  wsp. stwierdzili, że nie ma istotnej statystycznie zależności między przeżywalnością pacjentów po resekcjach guzów nowotworowych, a  ekspresją antygenu Lewisy [40]. Takie same wyniki uzyskali Mehdi i  wsp.
Okazało się jednak, że istnieje związek między ekspresją antygenu Lewisy a  aneuploidią, która jest markerem złośliwości nowotworu [39,60]. Prawdopodobną przyczyną tych rozbieżności są różnice w  liczebności grup pacjentów objętych badaniami oraz wykorzystanie do badań przeciwciał o  różnych swoistościach [60].
W  komórkach raka prostaty wykazano zwiększoną ekspresję antygenów α1,2-fukozylowanych. Nadekspresja glikotopu Lewisy częściej dotyczy nowotworów złośliwych niż nowotworów niezłośliwych [56]. Zwiększona synteza tego typu struktur może być związana z  nadekspresją α1,2-fukozylotransferaz oraz Fuc-TIII [10].
W  liniach komórek raka trzustki oraz w  tkankach zmienionych nowotworowo pobranych od pacjentów stwierdzono zmniejszoną ekspresję antygenów Lewisy oraz Lewisb [58,73]. Oprócz tego zaobserwowano spadek aktywności α1,2-fukozylotransferaz. Zmianom tym towarzyszył wzrost ekspresji glikotopów sjalo Lewisx oraz sjalo Lewisa  [58].
Zwiększona synteza glikotopu sjalo Lewisa  jest charakterystyczna dla komórek raka trzustki o  skłonności do przerzutowania [43]. Co ciekawe, zmniejszonej syntezie antygenów Lewisy i  Lewisb oraz obniżonej aktywności α1,2-fukozylotransferazowej nie towarzyszą zmiany ekspresji mRNA FUT1FUT2 [58]. W  badaniach linii komórkowych raka jajnika, okrężnicy, żołądka oraz ostrej białaczki szpikowej wykazano, że istnieje kilka postaci transkryptu genu FUT1, ponieważ jego ekspresja regulowana jest przez dwa różne promotory, decydujące o  miejscu syntezy enzymu Fuc-TI. W  dodatku w  obrębie regionu 5’-niekodującego tego genu zachodzi alternatywny splajsing. Natomiast w  mRNA FUT2 stwierdzono obecność dużej pętli w  regionie 3’-niekodującym, która może wpływać na stabilność transkryptu i  w  ten sposób regulować ekspresję [47,48].
W  celu oceny roli antygenów α1,2-fukozylowanych w  zdolności komórek nowotworowych, z  charakterystycznym wzorem ekspresji α1,2-fukozylotransferaz i  sjalowanych oligosacharydów typu Lewis, do tworzenia przerzutów, dokonano transfekcji komórek raka trzustki za pomocą cDNA dla FUT1. Doświadczenie dotyczyło komórek charakteryzujących się wysoką ekspresją sjalowanych antygenów typu Lewis, dużą zdolnością do przerzutowania, małą aktywnością α1,2-fukozylotransferaz i  małą ekspresją oligosacharydów zawierających α1,2-fukozę. W  transfekowanych komórkach wzrosła ekspresja α1,2-fukozylowanych glikotopów oraz aktywność α1,2-fukozylotransferazy. Zaobserwowano przede wszystkim wzrost ekspresji antygenu Lewisy, co potwierdza preferencyjne przyłączanie fukozy przez enzym Fuc-TI do substratu prekursorowego typu II. Powyższym zmianom towarzyszył spadek ekspresji antygenów sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa. Eksperyment z  wykorzystaniem myszy bezgrasiczych, którym przeszczepiono komórki raka trzustki transfekowane cDNA dla FUT1, wykazał mniejszą zdolność do przerzutowania tych komórek w  porównaniu z  grupą kontrolną, której podano komórki raka trzustki, transfekowane samym wektorem. Obserwowane efekty są prawdopodobnie skutkiem konkurencji α1,2-fukozylotransferazy i  α2,3-sjalotransferazy o  ten sam akceptor, ponieważ żaden substrat prekursorowy nie może być jednocześnie α2,3-sjalowany i  α1,2-fukozylowany.
Hipoteza ta wyjaśnia, dlaczego nabycie zdolności do przerzutów przez komórki raka trzustki, związane z  nadekspresją struktur typu sjalo Lewis, poprzedzone jest spadkiem aktywności α1,2-fukozylotransferaz [3].
Ekspresja antygenów Lewisx oraz Lewisa
Oligosacharyd Lewisx występuje na powierzchni komórek embrionalnych, gdzie odgrywa ważną rolę w  ich wzajemnej adhezji. Co ciekawe, adhezja komórek embrionalnych z  udziałem cząsteczek Lewisx prawdopodobnie odbywa się według mechanizmu wzajemnego rozpoznawania tych struktur (oddziaływania między oligosacharydami Lewisx znajdującymi się na sąsiednich komórkach) [30]. Wykazano również obecność tej struktury na powierzchni granulocytów [15]. Antygen Lewisa  występuje głównie na powierzchni erytrocytów w  wyniku adsorpcji z  osocza u  osób o  genotypie se/se, czyli tzw. „niewydzielaczy”. Genotyp ten występuje, gdy oba allele FUT2 są niefunkcjonalne, w  wyniku czego nie dochodzi do ekspresji prawidłowej α1,2-fukozylotransferazy. Najczęściej niefunkcjonalny allel genu FUT2 powstaje w  następstwie mutacji nonsensownej G428A, której efektem jest powstanie przedwczesnego kodonu stop [26,80].
Zmiany ekspresji antygenów Lewisx oraz Lewisa  zaobserwowano w  komórkach nabłonkowych śluzówki żołądka w  stanach poprzedzających transformację nowotworową tych komórek, takich jak metaplazja jelitowa [83]. Kim i  wsp. wykazali, że transformacji nowotworowej komórek błony śluzowej żołądka towarzyszy obniżona ekspresja antygenu Lewisa  [42]. Ponadto u  osób z  rakiem żołądka zaobserwowano częstsze występowanie fenotypu erytrocytów Le(a-b-) w  porównaniu z  osobami zdrowymi, mimo to wykazano podobną częstość występowania alleli le Le u  ludzi zdrowych i  u  pacjentów z  rakiem żołądka. Zatem autorzy zaproponowali, że różnice częstości występowania fenotypu erytrocytów Le(a-b-), a  także różnice poziomu ekspresji antygenu Lewisa  między ludźmi zdrowymi a  pacjentami z  rakiem żołądka nie są wynikiem zmian genetycznych. Dodają przy tym, że prawdopodobną przyczyną obniżenia ekspresji antygenu Lewisa  jest wzmożona aktywność sjalotransferaz towarzysząca transformacji nowotworowej komórek błony śluzowej żołądka [42]. Z  kolei Serpa i  wsp. wykazali, że ekspresja antygenu Lewisa w  komórkach raka żołądka zależy od ekspresji genu FUT3, a  ponadto stwierdzili, że regulacja ekspresji tego genu odbywa się poprzez metylację promotora [76].
W  komórkach raka przełyku obniżeniu ulega ekspresja antygenu Lewisx. Zmiana ta dotyczy jednak tylko transformacji nowotworowej poprzedzonej wystąpieniem tak zwanego przełyku Barretta. W  ten sposób określa się metaplastyczne zmiany nabłonka przełyku występujące u  osób cierpiących na przewlekłą chorobę refluksową. W  nowotworach przełyku o  innej etiologii nie stwierdza się różnic w  ekspresji antygenu Lewisx w  porównaniu z  prawidłowym nabłonkiem [17].
W  przypadku komórek nabłonka przejściowego pęcherza moczowego ulegających transformacji nowotworowej dochodzi z  kolei do indukcji ekspresji antygenu Lewisx. Glikotop ten jest bowiem nieobecny w  prawidłowych komórkach nabłonkowych, bądź ulega ekspresji na niskim poziomie [77]. Synteza tej struktury odbywa się bez względu na to, czy osoba jest „wydzielaczem”, a  także bez względu na stopień zaawansowania zmian nowotworowych [51]. Stwierdzono, że w  większości przypadków nowotworów płuc występuje zwiększona ekspresja antygenu Lewisx. Wzrost ekspresji tego glikotopu jest skorelowany ze wzrostem ekspresji jego sjalowanej postaci [13,22].
Zwiększoną ekspresję antygenu Lewisx zaobserwowano również w  rakach piersi. Wykorzystując komórki śródbłonka ludzkiej żyły pępowinowej aktywowane lipopolisacharydem wykazano, że glikotop ten, podobnie jak sjalowane antygeny typu Lewis, może uczestniczyć w  procesach adhezji komórek nowotworowych do śródbłonka naczyń krwionośnych. Odbywa się to prawdopodobnie za pośrednictwem receptora zmiatającego SRCL [16]. Receptory zmiatające należą do grupy receptorów wrodzonej odporności [7], przy czym SRCL reprezentuje klasę receptorów zmiatających typu A. Spośród innych receptorów tej klasy wyróżnia się budową, ponieważ oprócz domeny wiążącej utlenione lipoproteiny ma też domenę lektynową typu C [19]. Nadekspresja antygenu Lewisx występuje również w  komórkach raka jajnika. Stwierdzono wyższy stopień fukozylacji haptoglobiny z  płynów wysiękowych pacjentek z  rakiem jajnika w  przebiegu wodobrzusza, w  porównaniu z  haptoglobiną z  surowicy osób zdrowych. Za pomocą swoistych lektyn stwierdzono, że większy stopień fukozylacji wynika ze wzrostu ekspresji antygenu Lewisx [20,71].
Ekspresja antygenów sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa
W  przebiegu rozwoju płodowego antygen sjalo Lewisa  występuje w  wielu tkankach, takich jak krtań, tchawica, oskrzela, spojówki, gruczoły łzowe i  ślinowe, a  także woreczek i  przewód żółciowy [70,85]. U  ludzi dorosłych antygen sjalo Lewisa  obecny jest w  prawidłowych tkankach w  niewielkich ilościach, a  jego występowanie ogranicza się do nabłonka przewodów trzustkowych [31,85], małych wątrobowych przewodów żółciowych, nabłonka woreczka żółciowego, gruczołu krokowego, gruczołów oskrzelowych oraz macicy [1,2,85]. Antygen sjalo Lewisx występuje w  niektórych prawidłowych komórkach nabłonka oskrzelików płucnych, nabłonka woreczka żółciowego oraz przewodu trzustkowego [78,85], a  także w  bliższych kanalikach nerkowych oraz na powierzchni granulocytów [23,85]. Antygen sjalo Lewisx ulega ponadto ekspresji podczas aktywacji limfocytów T [11].
Ekspresja antygenu sjalo Lewisa  w  raku okrężnicy i  raku trzustki
Podwyższona ekspresja antygenu sjalo Lewisa  występuje w  komórkach raka okrężnicy. U  pacjentów z  rakiem okrężnicy z  wysokim poziomem ekspresji tego antygenu obserwuje się mniejszą przeżywalność. Wykazano też, że nawroty po terapii przeciwnowotworowej pojawiają się u  większego odsetka takich pacjentów w  porównaniu z  chorymi o  niskim poziomie ekspresji struktury sjalo Lewisa. Zwiększonej ekspresji antygenu sjalo Lewisa  w  komórkach raka okrężnicy towarzyszy także większa zdolność do przerzutowania [59,86].
Wykazano, że poziom ekspresji antygenu sjalo Lewisa  nie zależy od wieku, płci, miejsca wystąpienia guza pierwotnego ani jego cech histologicznych [59]. Istnieje natomiast zależność między poziomem ekspresji glikotopu sjalo Lewisa  a  genotypem w  locus FUT3FUT2. Kodowana przez gen FUT3 fukozylotransferaza jest jedynym enzymem o  aktywności α1,4-fukozylotransferazowej, a  zatem jedyną fukozylotransferazą, która katalizuje przyłączenie fukozy do łańcucha prekursorowego typu I. Dlatego też komórki osób o  fenotypie Le(a-b-) nie są zdolne do syntezy antygenu sjalo Lewisa. Natomiast osoby, u  których dochodzi do ekspresji prawidłowej fukozylotransferazy kodowanej przez gen FUT2 [„wydzielacze” o  fenotypie Le(a-b+)], charakteryzują się niższym poziomem ekspresji tego antygenu niż osoby o  fenotypie Le(a+b-), ponieważ enzym Fuc-TII konkuruje z  α2,3-sjalotransferazami o  ten sam substrat [37,55]. Petretti i  wsp. nie zaobserwowali zależności między poziomem ekspresji antygenu sjalo Lewisa  a  poziomem ekspresji mRNA FUT3. Zatem za zwiększoną ekspresję tego glikotopu w  komórkach raka okrężnicy może odpowiadać podwyższona aktywność α2,3-sjalotransferaz katalizujących przyłączanie kwasu sjalowego do łańcucha prekursorowego typu I  [37,74]. Aczkolwiek Dąbrowska i  wsp. stwierdzili, że ilość syntetyzowanego antygenu sjalo Lewisa  zależy od poziomu ekspresji genu FUT3 [14]. Niewykluczone, że za zwiększoną ekspresję tego glikotopu w  raku okrężnicy odpowiadają oba mechanizmy.
Nadekspresję antygenu sjalo Lewisa  stwierdzono także w  komórkach raka trzustki. Wykazano, że podwyższona ekspresja tego glikotopu koreluje ze zdolnością nowotworu do tworzenia przerzutów [3,86]. Nie stwierdzono jednak zależności między poziomem ekspresji struktury sjalo Lewisa a  poziomem ekspresji mRNA dla FUT3 oraz aktywnością enzymatyczną kodowanej przez ten gen fukozylotransferazy Fuc-TIII [37,58,88]. Podobnie jak w  przypadku raka okrężnicy, za zwiększoną ekspresję oligosacharydu sjalo Lewisa  w  komórkach raka trzustki odpowiada prawdopodobnie podwyższona aktywność α2,3-sjalotransferaz [73]. Nadekspresji antygenu sjalo Lewisa towarzyszy też zmniejszenie ekspresji niesjalowanych antygenów typu Lewis. Szczegóły tego zjawiska omówiono w  części: „Ekspresja antygenów Lewisy i  Lewisb w  innych nowotworach”.
Ekspresja antygenu sjalo Lewisx w  innych nowotworach
Nadekspresję antygenu sjalo Lewisx wykazano w  komórkach raków płuc [22]. Stwierdzono, że zwiększonej syntezie tego glikotopu w  komórkach nowotworowych towarzyszy również jego podwyższone stężenie w  surowicy pacjentów. Nie zaobserwowano różnic w  stężeniu antygenu sjalo Lewisx w  surowicy pacjentów w  zależności od wieku, płci, rozmiaru guza oraz jego cech histologicznych. Wykazano natomiast, że występuje mniejsza przeżywalność pacjentów po resekcji guza, którego komórki charakteryzowały się wysoką ekspresją antygenu sjalo Lewisx. Stwierdzono ponadto, że duże stężenie struktury sjalo Lewisx w  surowicy wiąże się z  niekorzystnym rokowaniem i  skłonnością komórek nowotworowych do przerzutowania do węzłów chłonnych [62], a  także, że nadekspresja antygenu sjalo Lewisx zwiększa zdolności komórek raka płuc do tworzenia przerzutów [57]. Stwierdzono przy tym zwiększony poziom mRNA dla FUT3, FUT5, FUT6 FUT7, kodujących fukozylotransferazy biorące udział w  syntezie sjalo Lewisx. Zaobserwowano również podwyższoną ilość transkryptu w  przypadku genu FUT4. Kodowana przez ten gen fukozylotransferaza słabo oddziałuje ze sjalowanymi oligosacharydami, jednakże przy odpowiednio wysokim poziomie ekspresji prawdopodobnie może katalizować syntezę antygenu sjalo Lewisx [66]. Wykazano ponadto, że nadekspresja FUT4FUT7 w  komórkach raka płuc wiąże się ze złym rokowaniem [66].
Zwiększoną ekspresję antygenu sjalo Lewisx stwierdzono również w  komórkach raka prostaty. Nadekspresja tego glikotopu jest związana ze złym rokowaniem i  opornością nowotworu na terapię chirurgiczną i  hormonalną [34]. Podwyższona ekspresja antygenu sjalo Lewisx w  raku prostaty spowodowana jest nadekspresją fukozylotranferaz kodowanych przez geny FUT3, FUT6FUT7. Wykazano, że ekspresja tych białek oraz antygenu sjalo Lewisx ma związek z  adhezją komórek raka prostaty do komórek śródbłonka. Podwyższona aktywność enzymu Fuc-TVII w  największym stopniu zwiększa zdolności komórek raka prostaty do przerzutowania do szpiku kostnego [5].
Eksperymenty prowadzone na linii komórkowej ludzkiego raka prostaty o  niewielkiej ekspresji struktury sjalo Lewisx pozwoliły na stwierdzenie, że za nadekspresję antygenu sjalo Lewisx w  tych komórkach przynajmniej częściowo odpowiada fukozylotransferaza Fuc-TIII. Komórki transfekowane cDNA dla FUT3 charakteryzują się podwyższoną syntezą antygenu sjalo Lewisx. Wprowadzenie takich komórek do prostaty myszy bezgrasiczych powoduje powstanie dużych guzów nowotworowych, natomiast ich preinkubacja z  przeciwciałem rozpoznającym glikotop sjalo Lewisx, bądź preinkubacja z  oligosacharydem sjalo Lewisx (lub też z  medium zawierającym peptyd naśladujący ligand selektyn) pozbawia te komórki tumorogenności [33].
Ekspresja antygenu sjalo Lewisx występuje w  inwazyjnym raku pęcherza moczowego, natomiast w  brodawczaku tego narządu nie stwierdzono ekspresji tego glikotopu. Rak inwazyjny zdolny jest do naciekania mięśniówki pęcherza moczowego i  przerzutowania za pośrednictwem naczyń krwionośnych i  limfatycznych. Stwierdzono korelację między ekspresją antygenu sjalo Lewisx a  występowaniem przerzutów, w  tym także do węzłów chłonnych. Przeżywalność osób z  rakiem o  dużej ekspresji glikotopu sjalo Lewisx, w  porównaniu z  pacjentami z  małą ekspresją tego antygenu, jest niższa (ryc. 2). Nadekspresji struktury sjalo Lewisx towarzyszy podwyższona ilość transkryptów genów FUT6FUT7 [65].
Ryc. 2. Porównanie przeżywalności pacjentów z rakiem pęcherza moczowego, którego komórki wykazywały wysoką ekspresję antygenu sjalo Lewisx (SLX(+)) i pacjentów chorych na ten nowotwór, którego komórki wykazywały niską ekspresję tego glikotopu (SLX(–)) (wg [65])

U  pacjentów z  rakiem żołądka charakteryzującym się wysokim stopniem zróżnicowania zaobserwowano, że ekspresja antygenu sjalo Lewisx występuje częściej niż u  osób z  nowotworem o  niskim stopniu zróżnicowania. Ponadto przerzuty do węzłów chłonnych oraz do wątroby występują częściej u  pacjentów z  rakiem, którego komórki wykazują ekspresję struktury sjalo Lewisx [25]. W  raku żołądka wykazano podwyższony poziom transkryptów genów kodujących fukozylotransferazę Fuc-TIV i  sjalotransferazę ST3Gal-IV, natomiast w  jego zaawansowanym stadium obserwuje się obniżenie ekspresji mRNA FUT3 [74].
W  komórkach raka piersi wykazano podwyższoną ekspresję antygenu sjalo Lewisx w  porównaniu z  prawidłową tkanką. Podwyższona ekspresja tego glikotopu koreluje ze złym rokowaniem [35,63], a  podwyższone stężenie antygenu sjalo Lewisx w  surowicy obserwuje się u  pacjentów, u  których doszło do powstania przerzutów [52].
W  rakach nerki również stwierdzono zwiększoną ekspresję antygenu sjalo Lewisx [49,84]. Istnieje zależność między poziomem ekspresji tego oligosacharydu a  tumorogennością, zdolnością do przerzutowania i  skłonnością do wznowy. Zaobserwowano też, że przeżywalność pacjentów z  rakiem nerki o  dużej ekspresji antygenu sjalo Lewisx leczonych cymetydyną jest wyższa niż osób nieotrzymujących tego leku. Może to być spowodowane zdolnością cymetydyny do obniżania ekspresji selektyny E na komórkach śródbłonka [84].
Nadekspresję antygenu sjalo Lewisx zaobserwowano także w  komórkach raka wątroby, zależnie od stopnia jego zróżnicowania. W  prawidłowych hepatocytach nie dochodzi do ekspresji tego glikotopu, natomiast ekspresja struktury sjalo Lewisx towarzyszy także innym patologicznym zmianom w  wątrobie, takim jak przewlekłe zapalenie czy marskość. Obecność antygenu sjalo Lewisx na komórkach wątrobiaka występuje przy wysokim stopniu zróżnicowania nowotworu. W  komórkach guzów o  umiarkowanym i  znikomym stopniu zróżnicowania ekspresja struktury sjalo Lewisx występuje w  cytoplazmie [21,69]. Zaobserwowano ponadto, że nowotwór może być szczególnie inwazyjny, kiedy sjalo Lewisx jest częścią O-glikanowego rdzenia typu 2 (C2-O-sLex), ze względu na najsilniejsze wiązanie takiego wariantu oligosacharydu do selektyn. W  rdzeniu O-glikanu typu drugiego, do N-acetyloglukozoaminy połączonej wiązaniem O-glikozydowym z  seryną bądź treoniną przyłączona jest kolejna N-acetyloglukozoamina za pomocą wiązania β1,6-glikozydowego (ryc. 3). Reakcję przyłączania drugiej N-acetyloglukozoaminy katalizuje enzym CN2GnT1. Zaobserwowano, że ekspresja tego enzymu w  komórkach nowotworowych koreluje z  inwazyjnością i  zdolnością przerzutowania nowotworu. C2-O-sLex może mieć znaczenie prognostyczne pod kątem zdolności nowotworu do przerzutowania [81].
Ryc. 3. Struktura O-glikanowego rdzenia typu II. Zaznaczono połączenie między monosacharydami, którego utworzenie katalizuje enzym CN2GnT1 (wg [81])

Rola antygenów sjalo Lewisa  i  sjalo Lewisx w  progresji nowotworu
Wielokrotnie stwierdzano, że nadekspresji antygenów sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa  w  komórkach nowotworowych wywodzących się z  różnych tkanek, towarzyszy większa zdolność do tworzenia przerzutów. Wykazano, że u  podstaw tej zależności leżą oddziaływania oligosacharydów sjalo Lewisx lub sjalo Lewisa, obecnych na powierzchni komórek nowotworowych, z  selektynami P lub E, występującymi na powierzchni komórek śródbłonka naczyń krwionośnych [45,57,65,68]. Selektyny to integralne białka błonowe z  rodziny cząsteczek adhezyjnych. Wyróżnia się trzy rodzaje tych białek: selektyny E, L i  P. Ekspresja selektyny E ogranicza się do komórek śródbłonka, selektyna P występuje na powierzchni komórek śródbłonka i  trombocytów, a  selektyna L obecna jest wyłącznie na powierzchni leukocytów. Wszystkie rodzaje selektyn zdolne są do wiązania złożonych struktur cukrowych, a  ich ligandy występują na powierzchni komórek fagocytujących oraz limfocytów T. Selektyny obecne na komórkach śródbłonka ulegają ekspresji pod wpływem odpowiednich cytokin, takich jak interleukina 1, czy też czynnik martwicy nowotworu, a  także pod wpływem bakteryjnych lipopolisacharydów. Oddziaływania selektyn z  ich ligandami leżą u  podstaw procesu toczenia się leukocytów po śródbłonku. Odgrywają zatem główną rolę w  kierowaniu leukocytów do miejsc objętych stanem zapalnym [38,85]. Wykazano, że oligosacharyd sjalo Lewisx ulega ekspresji w  granulocytach i  jest ligandem selektyny E. Wiązanie granulocytów do selektyny E jest hamowane przez przeciwciało rozpoznające antygen sjalo Lewisx lub przez glikoproteiny zawierające oligosacharyd sjalo Lewisx [87]. Zaobserwowano, że adhezja do śródbłonka komórek linii raka płuc, które wykazują nadekspresję antygenu sjalo Lewisx, odbywa się za pośrednictwem oddziaływań glikotopu sjalo Lewisx z  selektyną E. Komórki nowotworowe o  dużej ekspresji oligosacharydu sjalo Lewisx wiążą się do komórek śródbłonka ludzkiej żyły pępowinowej aktywowanych przez interleukinę 1, natomiast przeciwciało rozpoznające selektynę E lub przeciwciało rozpoznające antygen sjalo Lewisx hamuje wiązanie komórek tej linii. Podobny efekt występuje po preinkubacji komórek nowotworowych z  neuraminidazą. Wstrzyknięcie myszom bezgrasiczym komórek tej linii powoduje powstanie dużych guzów i  przerzutów. Komórki raka płuc o  małej ekspresji struktury sjalo Lewisx mają znikomą zdolność do wiązania do śródbłonka. Nie istnieją również w  przypadku tych komórek różnice w  zdolności do adhezji w  zależności od preinkubacji komórek śródbłonka z  przeciwciałem rozpoznającym selektynę E. U  myszy bezgrasiczych, którym wstrzyknięto komórki tej linii powstają niewielkie, samoistnie ustępujące guzy niezdolne do tworzenia przerzutów [57]. Yuan i  wsp. wykazali, że komórki linii raka piersi traktowane L-fukozydazą mają obniżoną zdolność adhezji do komórek śródbłonka ludzkiej żyły pępowinowej (HUVEC) w  warunkach statycznych, a  także że mają one obniżoną zdolność toczenia się po śródbłonku oraz po powierzchni opłaszczonej selektynami E i  P w  warunkach przepływu [91].
Wykazano, że oligosacharyd sjalo Lewisa  również może służyć jako ligand selektyny E. Zaobserwowano, że komórki linii niektórych nowotworów, które nie syntetyzują struktury sjalo Lewisx mogą mimo to wiązać się do komórek śródbłonka aktywowanych interleukiną 1, natomiast preinkubacja komórek nowotworowych z  przeciwciałem rozpoznającym antygen sjalo Lewisa  powoduje hamowanie wiązania. Taki sam efekt obserwuje się po preinkubacji komórek śródbłonka z  oczyszczonymi glikolipidami zawierającymi glikotop sjalo Lewisa  bądź sjalo Lewisx [35]. Kłopocki i  wsp. transfekowali komórki linii raka okrężnicy o  dużej ekspresji antygenu sjalo Lewisa  za pomocą cDNA FUT3 w  orientacji antysensownej. Transfekowane komórki nowotworowe utraciły zdolność syntezy antygenu sjalo Lewisa  oraz zdolność do wiązania selektyny E [45].
Receptorem antygenów sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa  może być także selektyna P, pod warunkiem, że oligosacharydy te są częścią glikoproteiny PSGL-1. Jednakże glikoproteina ta rzadko ulega ekspresji w  komórkach nowotworowych, dlatego też rola selektyny P w  adhezji komórek nowotworowych o  dużej ekspresji antygenów sjalo Lewisx lub sjalo Lewisa  do śródbłonka jest mniejsza niż oddziaływania tych oligosacharydów z  selektyną E [35,37]. Antygeny sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa  prawdopodobnie odgrywają rolę również w  procesie angiogenezy. Komórki śródbłonka w  obecności komórek nowotworowych o  dużej ekspresji struktur sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa  tworzą w  obrębie guza rurkowate, usieciowane struktury przypominające sieć naczyń krwionośnych. Przeciwciała rozpoznające glikotop sjalo Lewisx, przeciwciała rozpoznające antygen sjalo Lewisa, a  także przeciwciała rozpoznające integrynę β1 hamują oddziaływania komórek nowotworowych z  komórkami śródbłonka zarówno in vitro, jak również in vivo (ryc. 4) [37,82].
Ryc. 4. Schemat kaskady przerzutowania nowotworu. Proces rozpoczyna się od przeniknięcia komórek guza pierwotnego przez ścianę naczynia krwionośnego do jego światła. Komórki nowotworowe wędrują w krwiobiegu oddziałując z różnymi komórkami krwi np. leukocytami i trombocytami. Dochodzi ostatecznie do adhezji komórek nowotworowych do śródbłonka. Na tym etapie rolę odgrywają oddziaływania struktur sjalo Lewisx i sjalo Lewisa z selektyną E (wg [37])

Regulacja ekspresji sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa
Wyróżnia się dwa mechanizmy, według których dochodzi do zmian ekspresji antygenów sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa. Jeden mechanizm polega na niekompletnej syntezie oligosacharydów występujących na powierzchni prawidłowych komórek. Na przykład w  prawidłowych komórkach nabłonka jelitowego syntetyzowane są oligosacharydy sjalo 6-sulfo Lewisx oraz disjalo Lewisa. W  komórkach nowotworowych obserwuje się obniżenie ekspresji tych cząsteczek, czemu towarzyszy podwyższona ekspresja struktur sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa. Wykazano, że przyczyną tych zjawisk jest wyciszenie genu kodującego 6-sulfotransferazę, która przenosi resztę siarczanową na N-acetyloglukozoaminę, oraz genu kodującego α2,6-sjalotransferazę. Wyciszenie genu kodującego 6-sulfotransferazę powoduje podwyższenie ekspresji antygenu sjalo Lewisx, natomiast wyciszenie genu kodującego α2,6-sjalotransferazę jest przyczyną podwyższonej ekspresji struktury sjalo Lewis (ryc. 5) [36].
Ryc. 5. Schemat ilustrujący jeden z mechanizmów indukcji ekspresji antygenów sjalo Lewisx lub sjalo Lewisa w komórkach nowotworowych. Jest to mechanizm niekompletnej syntezy. W prawidłowych komórkach nabłonkowych syntetyzowane są struktury sjalo-6-sulfo Lewisx lub disjalo Lewisa. W komórkach nowotworowych ekspresja tych oligosacharydów ulega zmniejszeniu i dochodzi do nagromadzenia antygenów sjalo Lewisx lub sjalo Lewisa. NeuAc – kwas sjalowy; Gal – galaktoza; GlcNAc – N-acetyloglukozoamina; Fuc – fukoza (wg [36])

Drugim mechanizmem kryjącym się za zjawiskiem nadekspresji antygenów sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa  jest tak zwana neosynteza. Według tego mechanizmu nadekspresja określonych oligosacharydów wynika z  indukcji, bądź podwyższenia ekspresji glikozylotransferaz katalizujących poszczególne etapy syntezy. W  różnych rodzajach nowotworów obserwuje się podwyższenie ekspresji N-acetyloglukozaminylotransferaz, sjalotransferaz oraz fukozylotransferaz biorących udział w  syntezie antygenów sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa. Wiadomo, że geny FUTVIIFUTIV są dynamicznie regulowane na poziomie transkrypcji [36]. Znane jest zjawisko podwyższonej ekspresji genu FUTVII pod wpływem białka Tax, kodowanego przez gen pX wirusa HTLV-1. Wirus ten powoduje rzadki, agresywny rodzaj białaczki. Białko Tax rozpoznaje sekwencje wiążące czynniki transkrypcyjne w  regionie promotorowym genu FUTVII, co powoduje nagromadzenie mRNA FUTVII i  wzrost ekspresji antygenu sjalo Lewisx w  limfocytach T. Limfocyty T osób chorych na białaczkę wywołaną wirusem HTLV-1 mają w  związku z  tym patologicznie zwiększoną zdolność penetracji tkanek [37]. Wyniki analiz promotorów genów poszczególnych fukozylotransferaz sugerują, że regulacja ekspresji tych genów jest swoista i  zachodzi odmiennie dla każdego genu z  osobna. W  promotorze genu FUT3 zidentyfikowano sekwencje wzmacniające, które wiążą czynnik transkrypcyjny z  grupy AP-1. Nie stwierdzono homologii sekwencji regionu promotorowego genu FUT3 z  sekwencjami genów FUTVFUTVI [14].
Otwarte pozostaje pytanie o  nadrzędną przyczynę zmian ekspresji antygenów sjalo Lewis i  sjalo Lewisx (a  także enzymów biorących udział w  ich syntezie) w  procesie transformacji nowotworowej. Jedna z  hipotez sugeruje, że mamy tu do czynienia z  tak zwanym efektem Warburga, to znaczy zahamowaniem metabolizmu tlenowego w  komórkach nowotworowych i  wzmożeniem beztlenowego procesu glikolizy. Zjawisko to indukowane jest hipoksją. Towarzyszy mu wzrost ekspresji transporterów cukrów, w  tym GLUT-1, enzymów glikolitycznych, a  także indukcja transkrypcji wielu genów kodujących glikozylotransferazy związane z  syntezą glikotopów typu sjalo Lewis. Wykazano, że GLUT-1 oprócz glukozy transportuje także galaktozę w  komórkach nabłonkowych. Stwierdzono, że pod wpływem hipoksji dochodzi do podwyższenia ekspresji antygenów sjalo Lewisa  i  sjalo Lewisx w  komórkach raka okrężnicy, co powoduje zwiększoną zdolność wiązania tych komórek do selektyny E. Zaobserwowano również wzrost ekspresji GLUT-1, transportera UDP-galaktozy, fukozylotransferazy Fuc-TVII, a  także sjalotransferazy ST3Gal-I  pod wpływem hipoksji. W  zjawiska te zaangażowane są tak zwane czynniki transkrypcyjne indukowane hipoksją [36,50].
Podsumowanie
Dotychczasowa wiedza na temat zmian ekspresji antygenów typu Lewis, towarzyszących kancerogenezie, wskazuje obiecujące kierunki poszukiwań nowych skutecznych terapii przeciwnowotworowych, jest również pomocna w  diagnostyce chorób nowotworowych. Od wielu lat rutynowo oznacza się w  surowicach pacjentów stężenia struktur pokrewnych antygenom sjalo Lewisx i  sjalo Lewisa  [46,71]. Wykazano, że przeciwciała monoklonalne rozpoznające antygeny sjalo Lewis i  sjalo Lewisx zapobiegają przerzutom u  myszy bezgrasiczych obarczonych ludzkim rakiem trzustki lub żołądka [37]. Opisano możliwości blokowania selektyny E za pomocą glikomimetyków naśladujących swoją strukturą oligosacharyd sjalo Lewisx, wykazujących przy tym o  kilka rzędów wyższe powinowactwo do selektyny E [55]. Można ponadto ograniczyć ekspresję antygenów typu sjalo Lewis poprzez wprowadzenie konkurencyjnych substratów dla enzymów katalizujących syntezę tych struktur [24]. Możliwości wykorzystania przeciwciał monoklonalnych w  terapii są szczegółowo opisywane także w  przypadku antygenu Lewisy. Stwierdzono, że przeciwciała monoklonalne rozpoznające antygen Lewisy sprzężone z  antybiotykami powstrzymują wzrost guza u  myszy bezgrasiczych z  przeszczepionym ludzkim rakiem żołądka, okrężnicy lub prostaty [8]. Wykazano, że przeciwciała monoklonalne rozpoznające glikotop Lewisy mogą też być pomocne w  radioimmunoterapii raka piersi [41], a  także w  terapiach opartych na blokowaniu receptorów czynników wzrostu [44]. Antygen Lewisx może być natomiast ważnym markerem pozwalającym rozróżnić gruczolakoraka płuca od międzybłoniaka [13], a  także raka nerki od międzybłoniaka [72]. Istotnym narzędziem diagnostycznym mogą się okazać rekombinowane białka rozpoznające określone struktury cukrowe, takie jak GalMBP. GalMBP to surowicze białko wiążące mannozę, zmodyfikowane w  kierunku preferencyjnego rozpoznawania glikanów zawierających galaktozę jako terminalny monosacharyd. Wykazano, że może ono wiązać glikany towarzyszące nowotworzeniu: antygen T oraz Lewisx. Tego typu białka mogą zastąpić trudniejsze do uzyskania w  wystarczającej ilości endogenne receptory tych cząsteczek, na przykład receptor zmiatający SRCL wiążący Lewisx [75]. Prawdopodobnie duży potencjał terapeutyczny tkwi w  wyciszaniu genów kodujących fukozylotransferazy za pomocą technik RNAi. Wyciszenie za pomocą tej techniki genów FUT1FUT4 hamuje wzrost guza raka naskórkowego u  myszy bezgrasiczych [92]. Mimo dotychczasowych dokonań, wykorzystanie zmian w  ekspresji antygenów typu Lewis w  terapii przeciwnowotworowej pozostaje ciągle sprawą otwartą.
Podziękowania
Autor dziękuje Panu Docentowi Marcinowi Czerwińskiemu za przeczytanie manuskryptu i  cenne uwagi.
1The International Society of Blood Transfusion.
PIŚMIENNICTWO
[1] Arends J.W., Verstynen C., Bosman F.T., Hilgers J., Stęplewski Z.: Distribution of monoclonal antibody-defined monosialoganglioside in normal and cancerous human tissues: an immunoperoxidase study. Hybridoma, 1983; 2: 219-229
[PubMed]  
[2] Atkinson B.F., Ernst C.S., Herlyn M., Stęplewski Z., Sears H.F., Koprowski H.: Gastrointestinal cancer-associated antigen in immunoperoxidase assay. Cancer Res., 1982; 42: 4820-4823
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[3] Aubert M., Panicot L., Crotte C., Gibier P., Lombardo D., Sadoulet M.O., Mas E.: Restoration of α(1,2) fucosyltransferase activity decreases adhesive and metastatic properties of human pancreatic cancer cells. Cancer Res., 2000; 60: 1449-1456
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[4] Ayroldi E., Cannarile L., Migliorati G., Bartoli A., Nicoletti I., Riccardi C.: CD44 (Pgp-l) inhibits CD3 and dexamethasone-induced apoptosis. Blood, 1995; 86: 2672-2678
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[5] Barthel S.R., Wiese G.K., Cho J., Opperman M.J., Hays D.L., Siddiqui J., Pienta K.J., Furie B., Dimitroff C.J.: Alpha 1,3 fucosyltransferases are master regulators of prostate cancer cell trafficking. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2009; 106: 19491-19496
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[6] Becker D.J., Lowe J.B.: Fucose: biosynthesis and biological function in mammals. Glycobiology, 2003; 13: 41R-53R
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[7] Błach-Olszewska Z.: Mechanizmy kontroli odporności wrodzonej. Post. Hig. Med. Dośw., 2006; 60: 201-208
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[8] Boghaert E.R., Sridharan L., Armellino D.C., Khandke K.M., DiJoseph J.F., Kunz A., Dougher M.M., Jiang F., Kalyandrug L.B., Hamann P.R., Frost P., Damle N.K.: Antibody-targeted chemotherapy with the calicheamicin conjugate hu3S193-N-acetyl gamma calicheamicin dimethyl hydrazide targets Lewisy and eliminate Lewisy-positive human carcinoma cells and xenografts. Clin. Cancer. Res., 2004; 10: 4538-4549
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[9] Boisteau O., Gautier F., Cordel S., Henry F., Harb J., Douillard J.Y., Vallette F.M., Meflah K., Grégoire M.: Apoptosis induced by sodium butyrate treatment increases immunogenicity of a rat colon tumor cell line. Apoptosis, 1997; 2: 403-412
[PubMed]  
[10] Chandrasekan E.V., Chawda R., Locke R.D., Piskorz C.F., Matta K.L.: Biosynthesis of the carbohydrate antigenic determinants, Globo H, blood group H, and Lewis b: a role for prostate cancer cell α1,2-L-fucosyltransferase. Glycobiology, 2002; 12: 153-162
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[11] Chen G.Y., Osada H., Santamaria-Babi L.F., Kannagi R.: Interaction of GATA-3/T-bet transcription factors regulates expression of sialyl Lewis X homing receptors on Th1/Th2 lymphocytes. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2006; 103: 16894-16899
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[12] Chhieng D.C., Rodriguez-Burford C., Talley L.I., Sviglin H., Stockard C.R., Kleinberg M.J., Barnes M.N., Partridge E.E., Khazaeli M.B., Grizzle W.E.: Expression of CEA, Tag-72, and Lewis-Y antigen in primary and metastatic lesions of ovarian carcinoma. Hum. Pathol., 2003; 34: 1016-1021
[PubMed]  
[13] Comin C.E., Novelli L., Boddi V., Paglierani M., Dini S.: Calretinin, thrombomodulin, CEA, and CD15: a useful combination of immunohistochemical markers for differentiating pleural epithelial mesothelioma from peripheral pulmonary adenocarcinoma. Hum. Pathol., 2001; 32: 529-536
[PubMed]  
[14] Dąbrowska A., Baczyńska D., Widerak K., Laskowska A., Ugorski M.: Promoter analysis of the human α1,3/4-fucosyltransferase gene (FUT III). Biochim. Biophys. Acta, 2005; 1731: 66-73
[PubMed]  
[15] Dettke M., Palfi G., Loibner H.: Activation-dependent expression of the blood group-related Lewis Y antigen on peripheral blood granulocytes. J. Leukoc. Biol., 2000; 68: 511-514
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[16] Elola M.T., Capurro M.I., Barrio M.M., Coombs P.J., Taylor M.E., Drickamer K., Mordoh J.: Lewis x antigen mediates adhesion of human breast carcinoma cells to activated endothelium: possible involvement of the endothelial scavenger receptor C-type lectin. Breast Cancer Res. Treat., 2007; 101: 161-174
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[17] Engel U., McCombs R., Stranahan P., Pettijohn D., Hage E.: Decrease in Lewisx expression in esophageal adenocarcinomas arising in Barrett's Epithelium. Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev., 1997; 6: 245-248
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[18] Escrevente C., Machado E., Brito C., Reis C.A., Stoeck A., Runz S., Marme A., Altevogt P., Costa J.: Different expression levels of α3/4 fucosyltransferases and Lewis determinants in ovarian carcinoma tissues and cell lines. Int. J. Oncol., 2006; 29: 557-566
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[19] Feinberg H., Taylor M.E., Weis W.I.: Scavenger receptor C-type lectin binds to the leukocyte cell surface glycan Lewis(x) by a novel mechanism. J. Biol. Chem., 2007; 282: 17250-17258
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[20] Ferens-Sieczkowska M., Kossowska B.: Haptoglobin fucosylation in ascites fluids of ovarian cancer patients. Adv. Clin. Exp. Med., 2004; 13: 581-587
[21] Fujiwara Y., Shimada M., Takenaka K., Kajiyama K., Shirabe K., Sugimachi K.: The Sialyl Lewis X expression in hepatocarcinogenesis: potential predictor for the emergence of hepatocellular carcinoma. Hepatogastroenterology, 2002; 49: 213-217
[PubMed]  
[22] Fukushima K.: Expression of Lewisx, sialylated Lewisx, Lewisa, and sialylated Lewisa antigens in human lung carcinoma. Tohoku J. Exp. Med., 1991; 163: 17-30
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[23] Fukushima K., Hirota M., Terasaki P. I., Wakisaka A., Togashi H., Chia D., Suyama N., Fukushi Y., Nudelman E., Hakomori S.: Characterization of sialosylated Lewisx as a new tumor-associated antigen. Cancer Res., 1984; 44: 5279-5285
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[24] Fuster M.M., Esko J.D.: The sweet and sour of cancer: glycans as novel therapeutic targets. Nature, 2005; 5: 526-542
[PubMed]  
[25] Futamura N., Nakamura S., Tatematsu M., Yamamura Y., Kannagi R., Hirose H.: Clinicopathologic significance of sialyl Lex expression in advanced gastric carcinoma. Br. J. Cancer, 2000; 83: 1681-1687
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[26] Gołąb J., Jakóbisiak M., Lasek W.: Immunologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008
[27] Goupille C., Hallouin F., Meflah K., Le Pendu J.: Increase of rat colon carcinoma cells tumorigenicity by α(l-2) fucosyltransferase gene transfection. Glycobiology, 1997; 7: 221-229
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[28] Goupille C., Marionneau S., Bureau V., Hallouin F., Meichenin M., Rocher J., Le Pendu J.: α1,2Fucosyltransferase increases resistance to apoptosis of rat colon carcinoma cells. Glycobiology, 2000; 10: 375-382
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[29] Günthert A.R., Sträter J., von Reyher U., Henne C., Joos S., Koretz K., Moldenhauer G., Krammer P.H., Möller P.: Early detachment of colon carcinoma cells during CD95(APO-1/Fas)-mediated apoptosis I. De-adhesion from hyaluronate by shedding of CD44. J. Cell Biol., 1996; 134: 1089-1096
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[30] Handa K., Takatani-Nakase T., Larue L., Stemmler M.P., Kemler R., Hakomori S.I.: Le(x) glycan mediates homotypic adhesion of embryonal cells independently from E-cadherin: a preliminary note. Biochem. Biophys. Res. Commun., 2007; 358: 247-252
[PubMed]  
[31] Hansson G.C., Karlsson K.A., Larson G., McKibbin J.M., Błaszczyk M., Herlyn M., Stęplewski Z., Koprowski H.: Mouse monoclonal antibodies against human cancer cell lines with specificities for blood group and related antigens. J. Biol. Chem., 1983; 258: 4091-4097
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[32] Hellström I., Garrigues H.J., Garrigues U., Hellström K.E.: Highly tumor-reactive, internalizing, mouse monoclonal antibodies to Ley-related cell surface antigens. Cancer Res., 1990; 50: 2183-2190
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[33] Inaba Y., Ohyama C., Kato T., Satoh M., Saito H., Hagisawa S., Takahashi T., Endoh M., Fukuda M.N., Arai Y., Fukuda M.: Gene transfer of alpha1,3-fucosyltransferase increases tumor growth of the PC-3 human prostate cancer cell line through enhanced adhesion to prostatic stromal cells. Int. J. Cancer, 2003; 107: 949-957
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[34] Jorgensen T., Berner A., Kaalhus O., Tveter K.J., Danielsen H.E., Bryne M.: Up-regulation of the oligosaccharide sialyl Lewisx: a new prognostic parameter in metastatic prostate cancer. Cancer Res., 1995; 55: 1817-1819
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[35] Kannagi R.: Carbohydrate-mediated cell adhesion involved in hematogenous metastasis of cancer. Glycoconj. J., 1997; 14: 577-584
[PubMed]  
[36] Kannagi R.: Molecular mechanism for cancer-associated induction of sialyl Lewis X and sialyl Lewis A expression-The Warburg effect revisited. Glycoconj. J., 2004; 20: 353-364
[PubMed]  
[37] Kannagi R., Izawa M., Koike T., Miyazaki K., Kimura N.: Carbohydrate-mediated cell adhesion in cancer metastasis and angiogenesis. Cancer Sci., 2004; 95: 377-384
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[38] Kansas G.S.: Selectins and their ligands: current concepts and controversies. Blood, 1996; 88: 3259-3287
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[39] Kasprzyk M., Dyszkiewicz W., Piwkowski C., Gąsiorowski L., Kaczmarek E.: Prognostic value of DNA ploidy: 5-year follow-up of patients with resectable squamous cell carcinoma (SCC) of the lung. Lung Cancer, 2006; 51: 201-206
[PubMed]  
[40] Kawai T., Suzuki M., Kase K., Ozeki Y.: Expression of carbohydrate antigens in human pulmonary adenocarcinoma. Cancer, 1993; 72: 1581-1587
[PubMed]  
[41] Kelly M.P., Lee F.T., Smyth F.E., Brechbiel M.W., Scott A.M.: Enhanced efficacy of 90Y-radiolabaled anti-Lewis Y humanized monoclonal antibody hu3S193 and Paclitaxel combined-modality radioimmunotherapy in breast cancer model. J. Nucl. Med., 2006; 47: 716-725
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[42] Kim M.J., Kim H.S., Song K.S., Noh S.H., Kim H., Paik Y.K., Kim H.O.: Altered expression of Lewis antigen on tissue and erythrocytes in gastric cancer patients. Yonsei Med. J., 2002; 43: 427-434
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[43] Kishimoto T., Ishikura H., Kimura C., Takahashi T., Kato H., Yoshiki T.: Phenotypes correlating to metastatic properties of pancreas adenocarcinoma in vivo: the importance of surface sialyl Lewis(a) antigen. Int. J. Cancer, 1996; 69: 290-294
[PubMed]  
[44] Klinger M., Farhan H., Just H., Drobny H., Himmler G., Loibner H., Mudde G. C., Freissmuth M., Sexl V.: Antibodies directed against Lewis-Y antigen inhibit signaling of Lewis-Y modified ErbB receptors. Cancer Res., 2004; 64: 1087-1093
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[45] Kłopocki A.G., Laskowska A., Antoniewicz-Papis J., Duk M., Lisowska E., Ugorski M.: Role of sialosyl Lewisa in adhesion of colon cancer cells. The antisense RNA approach. Eur. J. Biochem., 1998; 253: 309-318
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[46] Kobata A., Amano J.: Altered glycosylation of proteins produced by malignant cells, and application for the diagnosis and immunotherapy of tumours. Immunol. Cell Biol., 2005; 83: 429-439
[PubMed]  
[47] Koda Y., Soejima M., Kimura H.: Structure and expression of H-type GDP-L-fucose:beta-D-galactoside 2-alpha-L-fucosyltransferase gene (FUT1). Two transcription start sites and alternative splicing generate several forms of FUT1 mRNA. J. Biol. Chem., 1997; 272: 7501-7505
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[48] Koda Y., Soejima M., Wang B., Kimura H.: Structure and expression of the gene encoding secretor-type galactoside 2-alpha-L-fucosyltransferase (FUT2). Eur. J. Biochem., 1997; 246: 750-755
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[49] Koga H., Naito S., Nakashima M., Hasegawa S., Watanabe T., Kumazawa J.: A flow cytometric analysis of the expression of adhesion molecules on human renal cell carcinoma cells with different metastatic potentials. Eur. Urol., 1997; 31: 86-91
[PubMed]  
[50] Koike T., Kimura N., Miyazaki K., Yabuta T., Kumamoto K., Takenoshita S., Chen J., Kobayashi M., Hosokawa M., Taniguchi A., Kojima T., Ishida N., Kawakita M., Yamamoto H., Takematsu H., Suzuki A., Kozutsumi Y., Kannagi R.: Hypoxia induces adhesion molecules on cancer cells: A missing link between Warburg effect and induction of selectin-ligand carbohydrates. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2004; 101: 8132-8137
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[51] Konety B.R.: Molecular markers in bladder cancer: a critical appraisal. Urol. Oncol., 2006; 24: 326-337
[PubMed]  
[52] Kurebayashi J., Nomura T., Hirono M., Okubo S., Udagawa K., Shiiki S., Ikeda M., Nakashima K., Tanaka K. Sonoo H.: Combined measurement of serum sialyl Lewis X with serum CA15-3 in breast cancer patients. Jpn. J. Clin. Oncol., 2006; 36: 150-153
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[53] Labarriere N., Piau J.P., Otry C., Denis M., Lustenberger P., Meflah K., Le Pendu J.: H blood group antigen carried by CD44V modulates tumorigenicity of rat colon carcinoma cells. Cancer Res., 1994; 54: 6275-6281
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[54] Madjd Z., Parsons T., Watson N.F., Spendlove I., Ellis I., Durrant L.G.: High expression of Lewisy/b antigens is associated with decreased survival in lymph node negative breast carcinoma. Breast Cancer Res., 2005; 7: R780-R787
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[55] Magnani J.L.: The discovery, biology, and drug development of sialyl Lea and sialyl Lex. Arch. Biochem. Biophys., 2004; 426: 122-131
[PubMed]  
[56] Mariano A., Di Carlo A., Santonastaso C., Oliva A., D'Armiento M., Macchia V.: Expression of Lewis carbohydrate antigens and chromogranin A in human prostatic cancer. Int. J. Oncol., 2000; 17: 167-171
[PubMed]  
[57] Martín-Statué M., Marrugat R., Cancelas J.A., Blanco J.: Enhanced expression of α(1,3)-fucosyltransferase genes correlates with E-selectin-mediated adhesion and metastatic potential of human lung adenocarcinoma cells. Cancer Res., 1998; 58: 1544-1550
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[58] Mas E., Pasqualini E., Caillol N., El Battari A., Crotte C., Lombardo D., Sadoulet M.O.: Fucosyltransferase activities in human pancreatic tissue: comparative study between cancer tissues and established tumoral cell lines. Glycobiology, 1998; 8: 605-613
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[59] Matsui T., Kojima H., Suzuki H., Hamajima H., Nakazato H., Ito K., Nakao A., Sakamoto J.: Sialyl Lewisa expression as a predictor of the prognosis of colon carcinoma patients in a prospective randomized clinical trial. Jpn. J. Clinic. Oncol., 2004; 34: 588-593
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[60] Mehdi S.A., Tatum A.H., Newman N.B., Imperato A., Daucher J., Kohman L.J., Graziano S.L.: Prognostic significance of Lewis y antigen in resected stage I and II non-small cell lung cancer. Chest, 1998; 114: 1309-1315
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[61] Miyake M., Taki T., Hitomi S., Hakomori S.: Correlation of expression of H/Le(y)/Le(b) antigens with survival in patients with carcinoma of the lung. N. Eng. J. Med., 1992; 327: 14-18
[PubMed]  
[62] Mizuguchi S., Inoue K., Iwata T., Nishida T., Izumi N., Tsukioka T., Nishiyama N., Uenishi T., Suehiro S.: High serum concentrations of sialyl Lewisx predict multilevel N2 disease in non-small-cell lung cancer. Ann. Surg. Oncol., 2006; 13: 1010-1018
[PubMed]  
[63] Narita T., Funahashi H., Satoh Y., Watanabe T., Sakamoto J., Takagi H.: Association of expression of blood group-related carbohydrate antigens with prognosis in breast cancer. Cancer, 1993; 71: 3044-3053
[PubMed]  
[64] Nishihara S., Hiraga T., Ikehara Y., Kudo T., Iwasaki H., Morozumi K., Akamatsu S., Tachikawa T., Narimatsu H.: Molecular mechanisms of expression of Lewis b antigen and other Type I Lewis antigens in human colorectal cancer. Glycobiology, 1999; 6: 607-616
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[65] Numahata K., Satoh M., Handa K., Saito S., Ohyama C., Ito A., Takahashi T., Hoshi S., Orikasa S., Hakomori S.: Sialosyl-Lex expression defines invasive and metastatic properties of bladder carcinoma. Cancer, 2002; 94: 673-685
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[66] Ogawa J., Inoue H., Koide S.: Expression of ?-1,3-fucosyltransferase type IV and VII genes is related to poor prognosis in lung cancer. Cancer Res., 1996; 56: 325-329
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[67] Ogawa J., Sano A., Inoue H., Koide S.: Expression of Lewis-related antigen and prognosis in stage I non-small cell lung cancer. Ann. Thorac. Surg., 1995; 59: 412-415
[PubMed]  
[68] Ohyama C., Tsuboi S., Fukuda M.: Dual roles of sialyl Lewis X oligosaccharides in tumor metastasis and rejection by natural killer cells. EMBO J., 1999; 18: 1516-1525
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[69] Okada Y., Jin-no K., Ikeda H. Sakai N., Sotozono M., Yonei T., Nakanishi S., Moriwaki S., Tsuji T.: Changes in the expression of sialyl-Lewisx, a hepatic necroinflammation-associated carbohydrate neoantigen, in human hepatocellular carcinomas. Cancer, 1994; 73: 1811-1816
[PubMed]  
[70] Olding L.B., Thurin J., Svalander C., Koprowski H.: Expression of gastrointestinal carcinoma-associated antigen (GICA) detected in human fetal tissues by monoclonal antibody NS-19-9. Int. J. Cancer, 1984; 34: 187-192
[PubMed]  
[71] Orczyk-Pawiłowicz M.: Znaczenie fukozylacji glikokoniugatów w zdrowiu i chorobie. Post. Hig. Med. Dośw., 2007; 61: 240-252
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[72] Ordonez N.G.: The diagnostic utility of immunohistochemistry in distinguishing between mesothelioma and renal cell carcinoma: a comparative study. Hum. Pathol., 2004; 35: 697-710
[PubMed]  
[73] Peracaula R., Tabarés G., López-Ferrer A., Brossmer R., de Bolós C., de Llorens R.: Role of sialyltransferases involved in the biosynthesis of Lewis antigens in human pancreatic tumour cells. Glycoconj. J., 2005; 22: 135-144
[PubMed]  
[74] Petretti T., Kemner W., Schulze B., Schlag M.: Altered mRNA expression of glycosyltransferases in human colorectal carcinomas and liver metastases. Gut, 2000; 46: 359-366
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[75] Powlesland A.S., Hitchen P.G., Parry S., Graham S.A., Barrio M.M., Elola M.T., Mordoh J., Dell A., Drickamer K., Taylor M.E.: Targeted glycoproteomic identification of cancer cell glycosylation. Glycobiology, 2009; 19: 899-909
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[76] Serpa J., Mesquita P., Mendes N., Oliveira C., Almeida R., Santos-Silva F., Reis C.A., Le Pendu J., David L.: Expression of Lea in gastric cancer cell lines depends on FUT3 expression regulated by promoter methylation. Cancer Lett., 2006; 242: 191-197
[PubMed]  
[77] Sheinfeld J., Reuter V.E., Sarkis A.S., Cordon-Cardo C.: Blood group antigens in normal and neoplastic urothelium. J. Cell. Biochem. Suppl., 1992; 16I: 50-55
[PubMed]  
[78] Shitara K., Hanai N., Yoshida H.: Distribution of lung adenocarcinoma-associated antigens in human tissues and sera defined by monoclonal antibodies KM-52 and KM-93. Cancer Res., 1987; 47: 1267-1272
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[79] Smolarek D., Krop-Wątorek A., Waśniowska K., Czerwiński M.: Molekularne podstawy układu grupowego ABO. Post. Hig. Med. Dośw., 2008; 62: 4-17
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[80] Soejima M., Koda Y.: Molecular mechanisms of Lewis antigen expression. Legal Medicine, 2005; 7: 266-269
[PubMed]  
[81] St Hill C.A., Farooqui M., Mitcheltree G., Gulbahce H.E., Jessurun J., Cao Q., Walcheck B.: The high affinity selectin glycan ligand C2-O-sLex and mRNA transcripts of the core 2β1,6-N-acetylglucosaminyltransferase (C2GnT1) gene are highly expressed in human colorectal adenocarcinomas. BMC Cancer. 2009; 9: 79
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[82] Tei K., Kawakami-Kimura N., Taguchi O., Kumamoto K., Higashiyama S., Taniguchi N., Toda K., Kawata R., Hisa Y., Kannagi R.: Roles of cell adhesion molecules in tumor angiogenesis induced by cotransplantation of cancer and endothelial cells to nude rats. Cancer Res., 2002; 62: 6289-6296
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[83] Torrado J., Plummer M., Vivas J., Garay J., Lopez G., Peraza S., Carillo E., Oliver W., Munoz N.: Lewis antigen alterations in a population at high risk of stomach cancer. Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev., 2000; 9: 671-674
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[84] Tozawa K., Okamoto T., Kawai N., Hashimoto Y., Hayashi Y., Kohri K.: Positive correlation between sialyl Lewis X expression and pathologic findings in renal cell carcinoma. Kidney Int., 2005; 67: 1391-1396
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[85] Ugorski M., Kłopocki A.G.: Udział antygenów sjalo-Lea i sjaloLex w adhezji i progresywnym wzroście nowotworowym. Post. Hig. Med. Dośw., 1996; 50: 209-231
[PubMed]  
[86] Ugorski M., Laskowska A.: Sialyl Lewisa: a tumor-associated carbohydrate antigen involved in adhesion and metastatic potential of cancer cells. Acta Biochim. Pol., 2002; 49: 303-311
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[87] Walz G., Aruffo A., Kolanus W., Bevilacqua M., Seed B.: Recognition by ELAM-1 of the sialyl-Lex determinant on myeloid and tumor cells. Science, 1990; 250: 1132-1135
[PubMed]  
[88] Yago K., Zenita K., Ginya H., Sawada M., Ohmori K., Okuma M., Kannagi R., Lowe J. B.: Expression of α-(1,3)-fucosyltransferases which synthesize sialyl Lex and sialyl Lea, the carbohydrate ligands for E-and P-selectins, in human malignant cell lines. Cancer Res., 1993; 53: 5559-5565
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[89] Yazawa S., Nishimura T., Ide M., Asao T., Okamura A., Tanaka S., Takai I., Yagihashi Y., Saniabadi A.R., Kochibe N.: Tumor-related expression of α1,2fucosylated antigens on colorectal carcinoma cells and its suppression by cell-mediated priming using sugar acceptors for α1,2fucosyltransferase. Glycobiology, 2002; 12: 545-553
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[90] Yu Q., Toole B.P., Stamenkovic I.: Induction of apoptosis of metastatic mammary carcinoma cells in vivo by disruption of tumor cell surface CD44 function. J. Exp. Med., 1997; 186: 1985-1996
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[91] Yuan K., Kucik D., Singh R.K., Listinsky C.M., Listinsky J.J., Siegal G.P.: Alterations in human breast cancer adhesion-motility in response to changes in cell surface glycoproteins displaying alpha-L-fucose moieties. Int. J. Oncol., 2008; 32: 797-807
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[92] Zhang Z., Sun P., Liu J., Fu L., Yan J., Liu Y., Yu L., Wang X., Yan Q.: Suppression of FUT1/FUT4 expression by siRNA inhibits tumor growth. Biochim. Biophys. Acta, 2008; 1783: 287-296
[PubMed]  
Autor deklaruje brak potencjalnych konfliktów interesów.