Postepy Hig Med Dosw. (online), 2009; 63: 598-612
Review
Full Text PDF  

Angiogeneza i immunosupresja: jin i jang progresji nowotworów?*
Angiogenesis and immune supression: yin and yang of tumor progression?
Stanisław Szala
Zakład Biologii Molekularnej, Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, Oddział w Gliwicach
Adres do korespondencji
prof. dr hab. Stanisław Szala, Zakład Biologii Molekularnej, Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, ul. Wybrzeże Armii Krajowej 15, 44-101 Gliwice; e-mail: sszala@io.gliwice.pl

Źródło finansowania
Publikacja została sfinansowana z grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr NN 401 034 736.

Otrzymano:  2009.10.15
Zaakceptowano:  2009.11.16
Opublikowano:  2009.12.08

Streszczenie
Podczas progresji nowotworowej powstają swoiste warianty komórek nowotworowych, które mają zdolność rekrutowania ze szpiku i z krwiobiegu niektórych komórek hematopoetycznych i mezenchymalnych. Wśród rekrutowanych komórek hematopoetycznych są m.in. monocyty, makrofagi, granulocyty, komórki tuczne, komórki dendrytyczne i mieloblastyczne komórki supresorowe. Komórki nowotworowe rekrutują także wywodzące się z komórek mezenchymalnych komórki fibroblastów. Pod wpływem komórek nowotworowych niektóre z rekrutowanych komórek (zwłaszcza makrofagi i fibroblasty) podlegają fenotypowemu przeprogramowaniu: swoistej „edukacji”. W wyniku takiej „edukacji” powstają charakterystyczne dla nowotworów makrofagi (TAM) oraz fibroblasty (CAF). Komórki TAM, CAF, pozostałe komórki zrekrutowane oraz macierz pozakomórkowa (ECM) tworzą swoiste mikrośrodowisko nowotworowe. Komórki mikrośrodowiska wraz z komórkami nowotworowymi biorą udział w dwóch, ściśle ze sobą powiązanych, nierozerwalnych procesach: angiogenezie i immunosupresji. Powstające podczas angiogenezy niesprawne naczynia krwionośne i związany z nimi zmienny przepływ krwi powodują powstawanie niedotlenienia, które ma istotny wpływ na metaboliczny profil komórek nowotworowych (np. niskie zużycie tlenu). W niedotlenowanych komórkach zachodzą także inne procesy korzystne dla dalszej progresji: np. wzmożona, nasilona angiogeneza, przejście epitelialno-mezenchymalne, dzięki któremu komórki nowotworowe nabywają zdolności samodzielnego przemieszczania się. Niedotlenowanie wpływa także na wzrost genetycznej niestabilności komórek nowotworowych. Komórki mikrośrodowiska mają także swój udział w powstaniu środowiska immunosupresyjnego, umożliwiającego ucieczkę komórek nowotworowych spod nadzoru immunologicznego. Tworząc wysoce swoiste otoczenie selekcjonujące odpowiednie komórki nowotworowe (mające fenotyp angiogenny i immunosupresyjny) komórki mikrośrodowiska mają istotny wpływ na progresję komórek nowotworowych. Zahamowanie angiogenezy umożliwia powstanie odpowiedzi odpornościowej (zarówno swoistej jak i nieswoistej). Spostrzeżenia te mogą posłużyć do zaprojektowania nowych rozwiązań terapeutycznych, w których leki antyangiogenne będą kojarzone z lekami immunomodulacyjnymi.
Słowa kluczowe: angiogeneza • immunosupresja • progresja nowotworowa


Summary
Specialized variants of neoplastic cells that appear in tumors during cancer disease progression possess the ability to recruit certain kinds of hematopoietic and mesenchymal cells from the bone marrow or bloodstream. These tumor-recruited hematopoietic cells include monocytes, macrophages, granulocytes, mast and dendritic cells, as well as myeloblastic suppressor cells. Fibroblasts derived from undifferentiated mesenchymal cells are also recruited. Some of these cells (especially macrophages and fibroblasts) then undergo “education-like” phenotype reprogramming under the influence of the neoplastic cell population, resulting in the appearance of tumor- associated macrophages (TAM) and fibroblasts (CAF). Together with the extracellular matrix (ECM) as well with the remaining types of recruited cells, they contribute to the formation of a specific tumor microenvironment. Both the cells forming the tumor microenvironment and neoplastic cells engage in the two intimately linked processes of angiogenesis and immune suppression. The network of defective blood vessels formed during tumor angiogenesis and the resulting fluctuations in blood flow lead to under-oxygenation of the surrounding neoplastic cells and have substantial impact on their metabolic profile. A number of processes triggered in these under-oxygenated neoplastic cells appear to strongly favor further tumor progression. Such processes result in lower oxygen demand, enhanced angiogenesis, and epithelial-mesenchymal transition, owing to which the neoplastic cells acquire the ability to translocate. Under-oxygenation also leads to augmented genetic instability of the neoplastic cells. The tumor environment-forming cells also have their share in the establishment of an immunosuppressive environment which enables the neoplastic cells to escape immune surveillance. By providing a sophisticated milieu for the selection of increasingly malignant neoplastic cells (i.e. with proangiogenic and immunosuppressive phenotypes), the tumor microenvironment-forming cells substantially contribute to the progression of a neoplasm. Inhibited angiogenesis thus makes an immune response, both nonspecific and specific, possible. The remarks presented here may prove helpful in devising novel anticancer strategies involving antiangiogenic in combination with immunomodulatory drugs.
Key words: angiogenesis • immune suppression • tumor progression




Jin wg tradycyjnej kosmologii chińskiej: żeńska, negatywna zasada zawarta np. w pasywności, głębinach, ciemności, zimnie i wilgoci w przyrodzie, łącząca się i współpracująca ze swym przeciwieństwem jang.
W. Kopaliński „Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych.” WP, Warszawa, 1989
1. Wstęp
Podczas progresji, lub też inaczej mówiąc: swoistej ewolucji komórek nowotworowych, powstają komórki o różnych charakterystycznych właściwościach (tab. 1) [40,58,108]. Niektóre z tych właściwości: oporność na egzogenne inhibitory wzrostu, apoptozę, nieograniczony potencjał replikacyjny, zdolność wytwarzania własnych sygnałów wzrostowych czy ucieczka spod nadzoru immunologicznego pozwalają komórkom nowotworowym uzyskać swoistą autonomię. Ta niezależność od systemów kontrolnych gospodarza jest wynikiem zerwania pewnych więzi socjalnych z niektórymi komórkami gospodarza. Natomiast powstawanie naczyń krwionośnych i przerzutów, to procesy w których odgrywają rolę nowe socjalne relacje komórek nowotworowych (tab. 1). Komórki nowotworowe nawiązują swego rodzaju „dialog” m.in.: z komórkami śródbłonkowymi, fibroblastami, makrofagami, granulocytami, komórkami tucznymi. Komórki tworzące swoiste więzi z komórkami nowotworowymi, nazywa się komórkami zrębu (stroma) [79,92] lub komórkami mikrośrodowiska nowotworowego [8].
Tabela 1. Siedem podstawowych właściwości komórek nowotworowych*
* Siedem głównych właściwości komórek nowotworowych [40,108] można przedstawić nie tylko jako „socjalne” cechy charakteryzujące komórki nowotworowe. Można je zinterpretować także jako „metaboliczne cechy komórek nowotworowych”. Na przykład zahamowanie oksydacyjnej fosforylacji może mieć wpływ na wzrost oporności na apoptozę; aktywacja HIF-1 może mieć wpływ na inwazyjność i powstawanie przerzutów itd. (zob. [58]). Siedem podstawowych właściwości komórek nowotworowych można również przedstawić jako cechy mające wpływ na odpowiedź immunologiczną. Na przykład zmutowane białko P53, które ma swój udział w powstaniu nieograniczonego potencjału replikacyjnego, jest także antygenem charakterystycznym dla nowotworów; zdolność wytwarzania własnych sygnałów wzrostu może być powiązana z wytwarzaniem przez komórki nowotworowe niektórych cytokin (np. IL-4, IL-6, IL-10) biorących udział np. w różnicowaniu limfocytów T (np. Th2) (zob. [108]). Limfocyty Th2 to limfocyty wytwarzające interleukiny: 4, 5, 10 i 13.

Komórki mikrośrodowiska biorą udział w dwóch, ściśle ze sobą powiązanych procesach: powstawaniu naczyń krwionośnych (angiogenezie) oraz w hamowaniu odpowiedzi immunologicznej (immunosupresji). Komórki uczestniczące w tych procesach (np. komórki śródbłonkowe naczyń nowotworowych, makrofagi, fibroblasty) od lat stanowią oczywiste cele terapeutyczne [26,42,69,97].
Niektóre dane wskazują, że kombinacja strategii antyangiogennej z immunoterapią może się okazać skutecznym rozwiązaniem terapeutycznym [47]. Zwrócenie uwagi na tego typu terapeutyczną możliwość było celem pracy.
2. Rekrutacja przez komórki nowotworowe komórek hematopoetycznych i mezenchymalnych
W powstawaniu swoistego mikrośrodowiska nowotworowego wiodącą rolę odgrywają komórki nowotworowe. Niektóre z tzw. „wczesnych wariantów genetycznych” (zwłaszcza te, w których są aktywne onkogeny RAS, RET, MYC) mają zdolność wytwarzania różnych cząsteczek sygnalnych (cytokin, chemokin, prostaglandyn) [10]. Za ich pośrednictwem komórki nowotworowe rekrutują ze szpiku i z krwiobiegu komórki reakcji zapalnej m.in.: różnego rodzaju monocyty, mieloidalne komórki supresorowe MDSC (myeloid- derived suppressor cell, u myszy określane symbolem: CD11b+Gr1+), granulocyty, komórki tuczne (ryc.1) [66,73]. Niektóre z tych komórek, „edukowane” przez komórki nowotworowe, stają się komórkami „swoistymi” nowotworów (np. charakterystyczne dla nowotworów makrofagi czy fibroblasty).
Ryc. 1. Komórki nowotworowe rekrutują ze szpiku i z krwiobiegu szereg różnych komórek. Zrekrutowane komórki pełnią głównie rolę w stymulacji angiogenezy i indukcji immunosupresji

Swoiste dla nowotworów makrofagi TAM (tumor associated macrophages) mogą stanowić do 50% masy nowotworu [72]. Różnią się one swym fenotypem od makrofagów występujących w narządach prawidłowych. Makrofagi występujące w narządach prawidłowych (określane jako M1) pełnią głównie funkcje immunostymulujące (wytwarzają IL-12). Jako komórki reakcji zapalnej biorą udział w fagocytozie. Natomiast makrofagi TAM, określane jako M2, pełnią głównie funkcje immunosupresyjne (wytwarzają IL-10) i dzięki wytwarzanym przez siebie proangiogennym czynnikom (głównie: VEGF) biorą udział w powstawaniu naczyń krwionośnych (ryc. 1). Czynnikami aktywującymi makrofagi M1 są: lipopolisacharyd pochodzenia bakteryjnego LPS i interferon γ (IFN-γ). Natomiast czynnikami stymulującymi makrofagi M2 są cytokiny: IL-4, IL-10, IL-13 i TGF-β. Monocytarne prekursory komórek TAM są rekrutowane z krwiobiegu przez komórki nowotworowe za pomocą chemokin CCL2 (MCP-1) i CCL3 (MIP-1α), oraz czynników wzrostowych VEGF, PlGF [73]. W tabeli 2 przedstawiono omawiane w tej pracy cytokiny, chemokiny i czynniki wzrostowe biorące udział w progresji nowotworów.
Tabela 2. Lista omawianych czynników wzrostu, cytokin, chemokin oraz ich receptorów (wg [73,101])

Komórki TAM tworzą złożone relacje z komórkami nowotworowymi, śródbłonkowymi i komórkami układu odpornościowego. TAM wydzielają wiele działających na komórki śródbłonkowe czynników proangiogennych (m.in.: VEGF, bFGF, IL-1β, TNF-α, CXCL8 (IL-8), PDGFβ) [73]. Wytwarzają czynniki wzrostowe działające na komórki nowotworowe (EGF, IL-6, CXCL8) [2], czynniki immunosupresyjne (VEGF, IL-10, TGF-β, prostaglandynę PGE2). Za pomocą enzymów (MMP7, MMP9, MMP12, uPA) komórki TAM przekształcają macierz pozakomórkową (ECM). Wytwarzają białka ECM, takie jak fibryna i kolagen [2,73].
Komórki nowotworowe rekrutują ze szpiku także inne komórki reakcji zapalnej (ryc. 1). Monocyty TEM (TIE-2 – expressing monocytes), to subpopulacja monocytów zawierających receptory TIE-2 angiopoetyny 1 i 2 (Ang1 i 2) [73]. Komórki te są rekrutowane ze szpiku przez chemokiny CCL3, CCL5, CCL8, także przez Ang2. TEM wydzielają proangiogenne czynniki bFGF i Ang2. Czynnik Ang2 hamuje wydzielanie przez TEM antyangiogennej cytokiny IL-12.
Hemangiocyty to komórki zawierające receptory VEGFR1, CXCR4, TIE-2 i markery, takie jak SCA1 i CD117 [73]. Komórki te są rekrutowane przez komórki nowotworowe za pośrednictwem CXCL12 i VEGF. Hemangiocyty mają wszelkie cechy hematopoetycznych komórek progenitorowych (HPC) (receptory VEGFR1, zdolność do wydzielania MMP9) i mogą odgrywać rolę w powstawaniu tzw. niszy premetastatycznej [49].
Granulocyty neutrofilowe są rekrutowane ze szpiku z udziałem chemokin: CXCL8 (IL-8), CXCL1, CXCL3, CXCL5, CXCL6 [73]. Pod wpływem TNF-α granulocyty te ulegają degranulacji i uwalniają VEGF, CXCL8, MMP9. Rekrutacja przez chemokinę CCL2 makrofagów hamuje rekrutację neutrofilów [80]. Natomiast zahamowana rekrutacja makrofagów zwiększa infiltrację guzów nowotworowych przez neutrofile wydzielające MMP9.
Granulocyty eozynofilowe są rekrutowane przez chemokinę CCL11 [73]. Chemokina ta jest wydzielana przez komórki nowotworowe, a także przez fibroblasty i komórki śródbłonkowe. Eozynofile zawierają w swych ziarnistościach VEGF, bFGF, IL-6, CXCL8, GM-CSF, PDGF, TGF-β i MMP9. Podobnie jak komórki TAM, eozynofile ulegają degranulacji w rejonach niedotlenowanych i martwiczych.
Komórki tuczne są rekrutowane ze szpiku przez SCF (ligand KIT) (stem cells factor), IL-3, CCL11 i adrenomedulinę [73]. Ziarnistości komórek tucznych zawierają m.in.: VEGF, bFGF, MMP9, TNF-α, TGF-β, CCL2, CXCL8, heparynę i histaminę. Niedotlenienie powoduje degranulację i wydzielanie proangiogennych czynników i chemokin.
Niedojrzałe mieloidalne komórki dendrytyczne tzw. iDC (immature dendritic cells) pochodzą ze szpiku i są rekrutowane przez komórki nowotworowe za pomocą CXCL12, CXCL8, β-defensyny i VEGF [73]. Komórki iDC biorą udział w angiogenezie (wydzielają TNF-α, CXCL8, osteopontynę, która uwalnia IL-1β z monocytów). Wydzielane przez te komórki chemokiny: CXCL1, CXCL2, CXCL3, CXCL5 rekrutują dodatkowo ze szpiku granulocyty neutrofilowe. Pod wpływem VEGF i onkostatyny M komórki iDC ulegają prawdopodobnie „transróżnicowaniu” do komórek śródbłonkowych (EC). „Zróżnicowane” komórki mają charakterystyczne markery komórek EC: VE kadherynę i czynnik von Willebranda.
Czynnik proangiogenny VEGF hamuje dojrzewanie iDC [73]. Wpływ na dojrzewanie iDC mają także: TGF-β, PGE2, kwas mlekowy, osteopontyna. Niedotlenienie indukuje wydzielanie przez komórki iDC czynników VEGF i CXCL8, które z kolei hamują dojrzewanie innych komórek iDC.
Jedną z głównych ról w procesie kształtowania mikrośrodowiska nowotworowego odgrywają mieloidalne komórki supresorowe MDSC (CD11b+Gr1+) [92]. Komórki te są rekrutowane ze szpiku za pośrednictwem BV8, CCL2, CXCL12, SXCL5, SCF (ligand KIT) [73]. Komórki CD11b+Gr1+ są prekursorami trzech linii komórkowych. Z pierwszej wywodzą się monocyty i makrofagi, z drugiej neutrofile, z trzeciej komórki dendrytyczne. W różnicowaniu szpikowych komórek progenitorowych do komórek CD11b+ Gr1+ i wywodzących się z nich: makrofagów, neutrofilów i komórek dendrytycznych biorą udział głównie cytokiny G-CSF i GM-CSF wydzielane m.in. przez komórki nowotworowe i komórki fibroblastów. Niedojrzałe komórki CD11b+Gr1+ oraz wywodzące się z nich makrofagi i niedojrzałe komórki dendrytyczne iDC mają zarówno właściwości proangiogenne jak i immunosupresyjne [92]. Istotną rolę w indukcji angiogenezy odgrywają proangiogenne cytokiny VEGF i BV8, wydzielane przez neutrofile, a także enzym MMP9, który uwalnia VEGF z macierzy pozakomórkowej (ECM). Niektóre dane wskazują na możliwość „transróżnicowania” komórek CD11b+Gr1+ do komórek EC [92]. Immunosupresyjne właściwości komórek CD11b+Gr1+ są związane głównie z aktywnością takich enzymów jak iNOS i arginaza 1, których produkty hamują aktywność limfocytów T i NK. W bezpośrednich kontaktach: komórka MDSC – limfocyt komórki MDSC dzięki wydzielanemu NO i nitrozylacji inaktywują receptor TCR znajdujący się na komórkach limfocytów T [74]. Czynnik VEGF wydzielany przez powstałe z komórek CD11b+ Gr1+ makrofagi i neutrofile hamuje dojrzewanie komórek iDC [92].
W nowotworach występują także komórki pochodzenia mezenchymalnego, swoiste dla nowotworów fibroblasty (carcinoma associated fibroblasts – CAF) (ryc.1). Komórki te mają kilka charakterystycznych markerów m.in.: wimentynę, α-aktynę występującą w mięśniach gładkich, białko aktywujące fibroblasty (FAP) [48]. Ze względu na obecność α-aktyny fibroblasty CAF określa się często mianem miofibroblastów. Pod wpływem VEGF fibroblasty, komórki śródbłonkowe oraz komórki nowotworowe wydzielają czynnik aktywujący metaloproteinazy MMP, tzw. EMMPRIN, który indukuje różnicowanie fibroblastów do miofibroblastów [44]. Komórki śródbłonkowe (EC) mogą także ulec tzw. przejściu endotelialno-mezenchymalnemu (EndMT). W wyniku tego przejścia z komórek śródbłonkowych powstają komórki podobne do miofibroblastów [106]. W nowo powstałych komórkach pojawia się białko swoiste dla fibroblastów FSP1 (fibroblast specific protein 1), oraz maleje ekspresja białka CD31/PECAM charakterystycznego dla EC.
Fibroblasty CAF wytwarzają wiele czynników wzrostowych, m.in.: EGF, PDGF, FGF, HGF, IGF. Wydzielają enzymy degradujące macierz pozakomórkową, m.in.: MMP2, MMP3, MMP9. Wytwarzają białka ECM takie jak kolagen typ I i tenascynę. Aktywowane fibroblasty wytwarzają cytokinę IL-1b, chemotaktyczne białko monocytów MCP-1, a także białko SDF1 (CXCL12), które mobilizuje ze szpiku progenitorowe komórki śródbłonkowe (endothelial progenitor cells – EPC). Fibroblasty mają się wywodzić z krążących w krwiobiegu prekursorów typu MSC (mesenchymal stem cells) [68]. Dzięki wydzielanym enzymom MMP i rekrutowanym przez siebie komórkom EPC fibroblasty biorą udział w angiogenezie, a poprzez wydzielany TGF-b, mogą mieć wpływ na immunosupresję.
Miofibroblasty mogą także wpływać na wzrost oporności komórek nowotworowych na leki. Dzięki niektórym wydzielanym czynnikom (NO, IL-1β) hamują aktywność kaspaz biorących udział w apoptozie komórek nowotworowych. Zahamowanie aktywności kaspaz w komórkach nowotworowych zwiększa ich oporność na leki [71]. Miofibroblasty mogą także, poprzez metylację motywów CpG, inaktywować m.in. promotor czynnika transkrypcyjnego STAT1 (signal transducer and activator of transcription 1) oraz geny kodujące kaspazy znajdujące się w komórkach nowotworowych [71]. Czynnik STAT1 bierze głównie udział w transkrypcji genów kodujących cytokiny.
Rekrutowane przez komórki nowotworowe komórki hematopoetyczne (makrofagi, komórki dendrytyczne, iDC, komórki CD11b+Gr1+) oraz komórki mezenchymalne (fibroblasty) mają fenotyp proangiogenny i immunosupresyjny (ryc. 2). Ich udział w powstawaniu nowych naczyń nowotworowych polega na wytwarzaniu czynników proangiogennych oraz enzymów modyfikujących ECM. Są one zdolne do fenotypowego przekształcania się w komórki śródbłonkowe.
Ryc. 2. Komórki nowotworowe jak i komórki mikrośrodowiska biorą udział w stymulacji angiogenezy. Nowo powstałe naczynia krwionośne są w wysokim stopniu niesprawne. Wokół takich naczyń pojawia się niedotlenienie. W niedotlenowanych komórkach nowotworowych, pod wpływem czynnika transkrypcyjnego HIF-1 indukowanych jest wiele różnych procesów, które modyfikują fenotyp komórek nowotworowych

3. Angiogeneza. Nowotworowe naczynia krwionośne
Powstawanie naczyń krwionośnych jest uważane za warunek sine qua non progresji nowotworowej [31,32]. Nowotwory bowiem nie mogą się rozwijać bez własnej sieci naczyń. I choć w angiogenezie bierze udział wiele czynników proangiogennych, to jednak główną rolę odgrywa VEGF (VEGF-A) i dwie jego podstawowe izoformy VEGF121 i VEGF165 [54]. VEGF-A należy do rodziny czynników VEGF [25]. Oprócz VEGF-A zalicza się do niej także VEGF-B, VEGF-C, VEGF-D i PlGF. Głównym receptorem VEGF-A jest błonowy receptor VEGFR2. Receptor ten występuje głównie na komórkach śródbłonkowych naczyń. Aktywacja tego receptora inicjuje dwa główne szlaki sygnałowe: PLCγ-PKC-Raf-MEK-MAPK oraz szlak: Pl3K-Akt [54]. Szlak pierwszy stymuluje podziały komórkowe. Drugi reakcje związane z tzw. przeżyciem (survival) komórek śródbłonkowych. Aktywacja receptora VEGFR2 zwiększa przepuszczalność naczyń, wpływa na migrację komórek śródbłonkowych oraz na rekrutację ze szpiku progenitorowych komórek śródbłonkowych (EPC).
Receptor VEGFR1 występuje głównie na komórkach monocytów, makrofagów i hematopoetycznych komórkach macierzystych (HSC) [54]. Rola receptora VEGFR1 nadal nie jest dobrze poznana. Wiadomo, że wiąże on prawie 10 razy silniej czynnik VEGF-A, ale sygnał transdukcji generowany przez ten receptor jest wyjątkowo słaby. W pewnych wypadkach, pełni on funkcje tzw. receptora pułapkowego.
Wiązanie czynnika VEGF-C przez receptory VEGFR3 znajdujące się na komórkach LEC (lymphatic endothelial cells), stymuluje powstawanie naczyń limfatycznych: limfangiogenezę [1]. Rola czynnika VEGF-D w powstawaniu naczyń limfatycznych nie jest dobrze poznana. W wiązaniu czynnika VEGF-C przez receptory VEGFR3 biorą udział koreceptory neuropiliny 2 (NRP2). W limfangiogenezie odgrywają także rolę czynnik transkrypcyjny FOXC2 (forkhead box transcription factor), sialoglikoproteina podoplanina PDPN (mucin-type sialoglycoprotein podoplanin), ligandy efryna-B2 i angiopoetyna 2 (Ang2). Sugeruje się, że w powstawaniu naczyń limfatycznych mogą odgrywać pewną rolę także czynnik wzrostu fibroblastów (FGF), czynnik wzrostu hepatocytów (HGF), PDGF oraz insulinopodobne czynniki wzrostu IGF1 i IGF2 [1]. Prawdopodobnie komórki LEC pochodzą z komórek mezenchymalnych. Nowotworowe naczynia limfatyczne mogą być wykorzystywane przez komórki nowotworowe w procesie przerzutowania [18].
Koreceptorami receptorów VEGFR1 i VEGFR2 są neuropilina 1 i 2 (NRP1 i NRP2) [95]. Neuropiliny odgrywają rolę w przyłączeniu czynnika VEGF165. Nie wydają się natomiast odgrywać roli w wiązaniu czynnika VEGF121. Wewnątrzkomórkowe receptory VEGFR2 wiążą VEGF-A i biorą udział w przeżyciu komórek śródbłonkowych (działanie intrakrynne czynnika VEGF) [54].
Naczynia nowotworowe mogą powstawać z naczyń już istniejących (angiogeneza) [98]. Mogą powstawać z prekursorów komórek śródbłonkowych EPC, lub w wyniku transróżnicowania komórek dendrytycznych iDC i mieloblastycznych komórek CD11b+ Gr1+ do komórek śródbłonkowych (waskulogeneza). Naczynia mogą powstawać wyłącznie z samych komórek nowotworowych (naczyniowa mimikra) bądź z komórek śródbłonkowych i nowotworowych (naczynia mozaikowe). Do swego wzrostu nowotwory mogą także wykorzystywać naczynia już istniejące (kooptowanie naczyń prawidłowych). Niektóre naczynia mogą powstawać przez podział naczyń już istniejących w wyniku nacisku tkanek pozanaczyniowych (wgłobienie – intussusception).
Udział prekursorów EPC w powstawaniu naczyń [76,88] budzi pewne wątpliwości [83]. Przypuszczalnie prekursory EPC odgrywają rolę w powstawaniu naczyń krwionośnych we wczesnych etapach powstawania nowotworów [92]. Niektóre dane wskazują, że w komórkach EPC może się ujawnić fenotyp proangiogenny w wyniku powstania tzw. przełącznika angiogennego (angiogenic switch) podczas powstawania przerzutów w płucach [34].
W początkowych fazach progresji nowotwory mają postać awaskularnych skupisk komórek nowotworowych (są to tzw. raki in situ) [6]. Objętość tych skupisk nie przekracza 1–2 mm3. Tlen, substancje odżywcze i czynniki wzrostu docierają do komórek nowotworowych głównie w wyniku dyfuzji. W takim stanie raki in situ mogą przetrwać przez długi okres (guzy „śpiące”). Dalszy rozwój śpiących guzów nowotworowych zależy od zdolności komórek nowotworowych do wytwarzania czynników proangiogennych.
Jeden z modeli angiogenezy [89] zakłada, że komórki nowotworowe, w których znajduje się aktywny gen MYC, wydzielają prozapalną cytokinę IL-1β, która aktywuje enzymy typu MMP uwalniające z macierzy ECM czynnik VEGF. Niewykluczone, że w uwalnianiu VEGF z ECM odgrywają rolę enzymy MMP9 wydzielane przez komórki mikrośrodowiska nowotworowego. VEGF inicjuje kaskadę reakcji prowadzących do powstania naczyń krwionośnych (angiogeneza niezależna od niedotlenienia; zob. ryc. 2). Powstająca sieć naczyń krwionośnych w nowotworach to sieć naczyń wyjątkowo niesprawnych, w niewystarczającym stopniu zaopatrująca komórki nowotworowe w tlen. Paradoksalnie, sieć takich naczyń oraz zmienny przepływ krwi w takich naczyniach sprzyja powstaniu niedotlenowanych komórek nowotworowych [22]. Jednym ze sposobów kompensacji braku tlenu przez komórki nowotworowe jest uruchomienie na większą skalę procesu angiogenezy (rodzaj „błędnego koła”). W tej fazie, w powstawaniu naczyń nowotworowych bierze udział czynnik VEGF wydzielany przez niedotlenowane komórki nowotworowe, być może także przez niedotlenowane komórki mikrośrodowiska nowotworowego (angiogeneza zależna od niedotlenienia; zob. ryc. 2).
Inne modele angiogenezy [62,85] zakładają istnienie tzw. przełącznika angiogennego (angiogenic switch). W komórkach nowotworowych bądź w niektórych komórkach mikrośrodowiska (makrofagach), w sposób skokowy powstaje tzw. fenotyp proangiogenny: zdolność do wytwarzania i wydzielania różnych czynników proangiogennych [6]. U podłoża fenotypu angiogennego mają leżeć różne mutacje i zmiany epigenetyczne, dzięki którym indukowana jest synteza VEGF oraz innych czynników proangiogennych i zahamowane zostaje jednocześnie wytwarzanie czynników antyangiogennych (np. trombospondyny).
Proces powstawania nowego naczynia jest złożony i nie do końca poznany [1,51]. Etapy pierwsze wiążą się ze wzmożoną aktywnością różnych enzymów. Enzymy te, głównie metaloproteinazy, swobodne lub zakotwiczone, biorą udział w odsłonięciu naczyń (degradacji błony podstawnej) i rozluźnieniu struktury ECM. Etapy następne dotyczą swoistej selekcji komórek EC zdolnych do „pączkowania” (sprouting).
Komórki śródbłonkowe wypuszczają wypustki (filopodia) w kierunku źródła stymulacji (czynnika angiogennego VEGF wydzielanego przez komórki nowotworowe lub uwalnianego z ECM) [1]. Komórki EC z wypustkami (tip cell) „kiełkują” w kierunku źródła sygnału (VEGF). Ważną rolę w tym procesie odgrywa gradient stężenia VEGF. Za komórkami z wypustkami przemieszczają się kolumny proliferujących komórek śródbłonkowych (stalk cell proliferation). W zależności od tego, czy VEGF jest związany z macierzą ECM czy też występuje w postaci niezwiązanej (swobodnej), reakcje komórek EC na ten czynnik są różne. VEGF związany (głównie VEGF165) jest lepiej rozpoznawany (przyłączany) przez receptory znajdujące się na wypustkach EC. VEGF w postaci niezwiązanej (VEGF121) jest dużo gorzej rozpoznawany przez pączkujące komórki EC. Stąd, sieć naczyń powstała z udziałem VEGF165 jest bardziej gęsta niż sieć naczyń powstała z udziałem VEGF121 [45].
Na etapie „kiełkowania” istotną rolę odgrywa receptor Notch i jego ligand Dll4 [1]. Notch i VEGF kontrolują wzajemne relacje między komórkami czołowymi a komórkami przemieszczającymi się za nimi. To dzięki receptorom Notch i ligandom Dll4 komórki czołowe nie dzielą się. Dzielą się natomiast pod wpływem VEGF komórki przemieszczające się. W ukierunkowanym wzroście komórek śródbłonkowych ważną rolę odgrywają oddziaływania typu: przyciągania i odpychania. W oddziaływaniach tych biorą udział cząsteczki „sterujące”: Semaforyny i ich receptory: Neuropiliny/Pleksyny, Netrina i jej receptory: UNC5B/DCC i Neogenina A2b, oraz białka Slits i receptor ROBO4 [75]. W dojrzewaniu naczyń, w powstaniu błony podstawnej, przyłączeniu perycytów oraz komórek mięśni gładkich do nowo powstałych naczyń biorą udział inhibitory proteinaz MMP, takie jak TIMP2 i TIMP3 [87].
Wiele danych wskazuje także na udział w powstawaniu naczyń innych białek [98]. Angiopoetyny i ich receptor TIE-2 biorą udział w stabilizacji (Ang1) i destabilizacji (Ang2) naczyń. Natomiast efryna B2 i jej receptor EphB4 mają decydować o fenotypie komórek śródbłonkowych (fenotypie tętniczym lub żylnym). W regulacji angiogenezy i limfangiogenezy znaczną rolę odgrywają także integryny [4].
Naczynia krwionośne występujące w nowotworach różnią się znacznie od naczyń prawidłowych [67,98]. Naczynia nowotworowe to naczynia niedojrzałe (tylko częściowo pokryte perycytami), o niezwykle chaotycznej organizacji. Naczynia mają ślepe zakończenia i nieprawidłowe połączenia (anastomozy). Zwiększona przepuszczalność naczyń ma wpływ na wzrost ciśnienia śródmiąższowego w guzach nowotworowych [63]. Spowolniony, a także zmienny kierunek przepływu krwi powoduje powstawanie cyklicznie pojawiającego się i zanikającego niedotlenienia (hipoksji) [22]. Niedotlenienie to określane jest jako tzw. niedotlenienie ostre. Natomiast niedotlenienie spowodowane niewystarczającą dyfuzją tlenu (malejącą w miarę oddalania się od światła naczyń) określane jest jako tzw. niedotlenienie przewlekłe.
4. Niedotlenienie. Rola w progresji nowotworów
Komórki nowotworowe uruchamiają dwa procesy kompensujące brak tlenu. Pierwszym z nich jest angiogeneza (ryc. 2). Powstająca sieć naczyń ma zapewnić lepsze utlenowanie komórkom nowotworowym. Drugim procesem jest glikoliza.
Brak tlenu powoduje, że w komórkach dochodzi do zahamowania fosforylacji oksydacyjnej i indukcji glikolizy [58]. Glikoliza jest stosunkowo mało wydajnym procesem energetycznym. Generuje zaledwie 2 cząsteczki ATP z jednej cząsteczki glukozy, podczas gdy fosforylacja oksydacyjna 36. Stąd, w komórkach nowotworowych obserwuje się wzmożony metabolizm glukozy [58].
W indukcji angiogenezy, a także i glikolizy istotną rolę odgrywa czynnik transkrypcyjny HIF-1 [52]. Czynnik HIF- 1 jest heterodimerem składającym się z dwóch podjednostek. Podjednostką sensoryczną, reagującą na obecność tlenu w środowisku, jest jednostka α. W obecności tlenu podjednostka ta ulega hydroksylacji, a po przyłączeniu białka VHL (białko von Hippel-Lindaua) ubikwitynacji i degradacji w proteosomach. W warunkach beztlenowych podjednostka α jest stabilna i łączy się z podjednostką β tworząc aktywną postać czynnika transkrypcyjnego. Znane są trzy czynniki HIF (HIF-1, HIF-2, HIF-3). Różnią się między sobą podjednostką α (HIF-1α, HIF- 2α, HIF-3α). Podjednostka β u wszystkich trzech czynników HIF jest ta sama i występuje w wielu typach komórek. Podjednostka HIF-1α występuje w komórkach nowotworowych oraz w wielu komórkach prawidłowych. Podjednostka HIF-2α występuje głównie w komórkach śródbłonkowych. Występowanie podjednostki HIF-3α jest stosunkowo słabo zbadane.
Głównym czynnikiem transkrypcyjnym jest czynnik HIF- 1. Przypuszcza się, że 1–2% genomu jest pod jego kontrolą [11]. Wśród genów kontrolowanych przez HIF-1 są m.in. geny kodujące białka glikolizy, białka biorące udział w metabolizmie mitochondriów, regulujące wewnętrzne pH, biorące udział w angiogenezie, proliferacji, rekrutacji komórek reakcji zapalnej, w samodzielnym przemieszczaniu się komórek [11] (ryc. 2).
Stosunkowo największą grupą genów kontrolowanych przez HIF-1 stanowią geny kodujące białka biorące udział w glikolizie [11]. HIF-1 aktywuje transkrypcję genów kodujących: białka transportujące glukozę do wnętrza komórek, enzymy biorące udział w konwersji glukozy do pirogronianu oraz rozkładające pirogronian do kwasu mlekowego. Kwas mlekowy jest usuwany z komórek do przestrzeni pozakomórkowej. HIF-1 ogranicza dopływ pirogronianu do mitochondriów i hamuje fosforylację oksydacyjną. Czynnik HIF-1 ma także wpływ na funkcjonowanie samych mitochondriów [11]. Optymalizuje zużycie tlenu przez niektóre enzymy (np. przez oksydazę cytochromu c). Zmniejsza wydzielanie toksycznych reaktywnych form tlenu (ROS). Uruchamia zależną od białka BNIP3 autofagię, która usuwa z komórek zbędne mitochondria. HIF-1 hamuje także kontrolowane przez MYC powstawanie mitochondriów [19].
W komórkach nowotworowych występują także dwa inne systemy, które umożliwiają adaptację komórek nowotworowych do niedotlenienia [105]. Pierwszym z nich jest szlak sygnałowy mTOR (mammalian target of rapamycin), drugi to szlak UPR (unfolded protein response). Niedotlenienie hamuje szlak sygnałowy mTOR i zależną od niego biosyntezę białek (oszczędność energii). Natomiast w przypadku UPR niedotlenienie, oprócz hamowania biosyntezy białek, uruchamia także mechanizmy, które usuwają z komórek błędnie sfałdowane białka i agregaty [105].
Pojawiające się i zanikające niedotlenienie, określane także jako cykliczna hipoksja, ma wpływ na wzrost genetycznej niestabilności komórek niedotlenowanych [12]. W komórkach tych są aktywowane białka ATM (ataxia telangiectasia mutated) i ATR (ataxia telangiectasia and Rad3- related kinase). Białka te hamują proliferację komórek w tzw. punkcie restrykcyjnym i umożliwiają naprawę uszkodzeń DNA spowodowanych reaktywnymi formami tlenu. Nienaprawione uszkodzenia DNA w proliferujących komórkach zwiększają genetyczną niestabilność komórek nowotworowych, oraz powodują powstanie fenotypu mutatorowego.
W niedotlenowanych komórkach nowotworowych dochodzi zatem do swoistego przeprogramowania metabolicznego, niezwykle korzystnego dla progresji komórek nowotworowych:
• komórki ograniczają oksydacyjną fosforylację przechodząc na glikolizę [58];
• w komórkach nowotworowych ograniczona jest aktywność mitochondriów oraz znacznie zmniejszone zużycie tlenu [21];
• pozakomórkowe środowisko, zakwaszone przez kwas mlekowy może stymulować inwazyjne właściwości komórek nowotworowych [96];
• kwas mlekowy może być dalej metabolizowany przez komórki śródbłonkowe i fibroblasty [57];
• zakwaszone środowisko ma właściwości immunosupresyjne, hamuje aktywność cytotoksycznych limfocytów T [28];
• zmniejszona aktywność mitochondriów ogranicza wytwarzanie toksycznych reaktywnych form tlenu (ROS) [21];
• zmniejszona aktywność mitochondriów powoduje zwiększenie puli anabolicznych substratów (np. produktów glikolizy, kwasów trikarboksylowych, acetyloCoA) [21];
• w niedotlenowanych komórkach nowotworowych ujawnia się fenotyp mutatorowy, który może mieć wpływ na powstawanie nowych wariantów genetycznych [12].
5. Przejście epitelialno-mezenchymalne (EMT )
Najnowsze dane wskazują także na istotną rolę niedotlenowania komórek nowotworowych w procesie transróżnicowania zwanym przejściem epitelialno-mezenchymalnym (EMT) (ryc. 2) [36,81]. W warunkach niedotlenienia komórki nowotworowe, które tworzyły silne oddziaływania komórka-komórka (z udziałem kadheryn), oraz oddziaływania komórka-macierz pozakomórkowa (z udziałem integryn), uzyskują zupełnie nowe właściwości fenotypowe: połączenia między kadherynami zostają zerwane, komórki tracą kontakt z podłożem. Zmienia się także ich polarność. Komórki nowotworowe zyskują zdolność samodzielnego przemieszczania się. Proces EMT może być także indukowany za pomocą czynników wzrostu lub stymulatorów pochodzących z oddziaływań komórki nowotworowe-komórki mikrośrodowiska, aktywujących receptory Notch, TGFbR, WNTR, a nawet z udzialem MMP3 [81].
W „reprogramowaniu” funkcji komórek nowotworowych istotną rolę odgrywają rodziny czynników transkrypcyjnych (SNAIL, TWIST, SLUG, ZEB), które hamują ekspresję kadheryn, a także białek tworzących tzw. połączenia zamykające między komórkami (tight junctions) oraz białek desmosomów. Czynnik HIF-1 kontroluje transkrypcję czynnika TWIST, transkrypcyjnego represora E-kadheryn [41,52]. W komórkach nowotworowych w wyniku konwersji fenotypowej dochodzi do ekspresji białek charakterystycznych dla fibroblastów: wimentyny i N-kadheryny oraz zahamowania ekspresji E-kadheryny i cytokeratyny [15].
Proces transróżnicowania EMT ujawnia także kilka nowych właściwości komórek nowotworowych [64,70]. W komórkach pojawiają się charakterystyczne markery macierzystych komórek nowotworowych (cancer stem cells – CSC), jak np. białko Notch czy Oct-4. W transkrypcji genów kodujących te białka biorą udział czynniki HIF-1α i HIF-2α. HIF-1α indukuje transkrypcję genu Notch, którego produkt hamuje różnicowanie komórkowe oraz genów CXCR4, MMP, uPAR i VEGF, których białka biorą udział w przemieszczaniu się komórek, inwazyjności i przerzutowaniu.
Natomiast czynnik HIF-2α kontroluje transkrypcję czynnika Oct-4 aktywującego geny odpowiedzialne za tzw. samoodnawialność komórek macierzystych [41]. Czynnik HIF-2α kontroluje także transkrypcję genu c-MYC biorącego udział w proliferacji komórek.
Reakcja EMT jest reakcją odwracalną [81]. Przerzutujące komórki nowotworowe, w odległych organach, stają się komórkami osiadłymi (tzw. przejście mezenchymalno-epitelialne, MET). W wyniku tej reakcji komórki nowotworowe odzyskują fenotyp zbliżony do fenotypu komórek epitelialnych. Niewykluczone, że wpływ na tę reakcję mają komórki mikrośrodowiska. Być może brak w nowym środowisku czynników indukujących stan EMT, powoduje reakcję MET i rewersję do poprzedniego fenotypu [81].
Niedotlenowanie komórek nowotworowych ma więc istotny wpływ na progresję nowotworów:
• indukuje angiogenezę [22];
• zmienia profil metaboliczny komórek nowotworowych (małe zużycie tlenu jest niezwykle korzystne dla komórek nowotworowych) [58];
• za pomocą reakcji EMT zmienia w skokowy sposób fenotyp komórek nowotworowych, z komórek osiadłych powstają komórki ruchliwe ze zdolnością do przerzutowania, mające cechy opornych na leki komórek CSC [81];
• działa immunosupresyjnie [28];
• wpływa na wzrost genetycznej niestabilności komórek nowotworowych [12].
6. Ucieczka komórek nowotworowych spod nadzoru immunologicznego
Wiele danych świadczy o tym, że ukierunkowane delecje (tzw. nokauty genowe) genów kodujących różne elementy odpowiedzi immunologicznej mają istotny wpływ na powstawanie niektórych typów nowotworów u doświadczalnych zwierząt [93,108]. U zwierząt, u których doprowadzono do delecji obu alleli genu RAG-2 (RAG-2–/–), kodującego enzym biorący udział w rekombinacji segmentów genowych receptorów limfocytów wiążących antygen, brak jest komórek T, B i NK. U zwierząt tych, nowotwory zarówno spontaniczne, jak i indukowane niektórymi związkami chemicznymi, pojawiały się statystycznie częściej niż u zwierząt kontrolnych. Podobne efekty obserwowano u zwierząt, u których usuwano geny STAT1, perforyny (białka tworzącego pory w błonach komórkowych, związanego z cytoplazmatycznymi ziarnami cytolitycznymi limfocytów cytotoksycznych), TRAIL (TNF-related apoptosis ligand, białko mające zdolność indukowania apoptozy), IFNGR1 (receptor 1 czynnika IFN-γ) [108]. Dane te wskazują, że układ odpornościowy gospodarza ma wpływ na powstanie i wzrost nowotworów.
Układ odpornościowy można zatem traktować jako pozakomórkowy system chroniący wyższe organizmy przed powstawaniem nowotworów [93]. Do wewnątrzkomórkowych systemów ochronnych można zaliczyć te, które biorą udział w naprawie uszkodzeń DNA, wywołują apoptozę w komórkach zmienionych nowotworowo, lub indukują w tych komórkach proces starzenia (senescence).
Skomplikowane relacje między komórkami nowotworowymi a komórkami układu odpornościowego dotyczą w istocie dwóch przeciwstawnych procesów:
1) eliminacji komórek nowotworowych przez komórki odpornościowe oraz
2) powstawania stanu immunosupresji, umożliwiającej komórkom nowotworowym ucieczkę spod kontroli immunologicznej gospodarza [24,56].
Między fazą eliminacji a fazą „ucieczki” można wyróżnić fazę pośrednią. W fazie tej obserwuje się stan równowagi między komórkami eliminowanymi przez układ odpornościowy a komórkami, w których pojawia się stan swoistej oporności na działanie układu odpornościowego. Wszystkie trzy stany (fazy) określa się mianem immunoedycji (immunoedition) [24]. W fazie pierwszej, w procesie eliminacji, biorą udział komórki odpowiedzi nieswoistej, a także komórki odpowiedzi swoistej. W odpowiedzi nieswoistej biorą udział takie komórki efektorowe jak NK, NKT, γδT. Komórki te są aktywowane przez cytokiny prozapalne uwalniane przez komórki nowotworowe, makrofagi i inne komórki mikrośrodowiska nowotworowego. Wydzielane przez te komórki cytokiny rekrutują coraz więcej komórek odpornościowych, które wytwarzają inne cytokiny prozapalne (IL-12 i IFN-γ).
Perforyny, FasL (cytokina należąca do nadrodziny TNF) i TRAIL, to główne elementy odpowiedzi immunologicznej, które biorą udział w eliminacji komórek nowotworowych przez komórki NK [56]. Podczas tego procesu z nekrotycznych komórek są uwalniane antygeny unikalne dla komórek nowotworowych (tumor-specific antigens – TSA), a także antygeny obecne zarówno w komórkach nowotworowych jak i prawidłowych (tumor associated antigens – TAA), które mogą uruchamiać odpowiedź swoistą. W wyniku tzw. „dialogu” (cross-talk) między komórkami NK i DC, komórki NK indukują „dojrzewanie” komórek DC i mobilizują ich migrację do węzłów chłonnych, gdzie zachodzi prezentacja antygenów nowotworowych dziewiczym komórkom T i ich klonalna ekspansja [56]. Limfocyty rozpoznające antygeny nowotworowe są następnie rekrutowane przez nowotwory. W trakcie eliminacji komórek nowotworowych cytotoksyczne limfocyty wydzielają IFN-γ [23]. Cytokina IFN-γ uruchamia wiele dodatkowych mechanizmów (indukuje apoptozę komórek nowotworowych, wzmacnia przeciwnowotworową aktywność makrofagów).
Następnym etapem „immunoedycji” jest tzw. faza równowagi [24,93]. W fazie tej, w wyniku progresji nowotworowej, powstają warianty genetyczne oporne na działanie układu odpornościowego. Powstające warianty komórkowe są coraz to mniej immunogenne, innymi słowy: są coraz to słabiej rozpoznawane i eliminowane, zarówno przez komórki odpowiedzi nieswoistej jak i swoistej. Ten stan równowagi między komórkami opornymi a komórkami rozpoznawanymi i eliminowanymi przez układ odpornościowy może być najdłuższą fazą „immunoedycyjną” (większość tzw. „śpiących” nowotworów może się znajdować w tej fazie). W fazie równowagi limfocyty i IFN-γ odgrywają istotną selekcyjną presję.
Ostatnim etapem jest faza ucieczki: w nowotworach znajdują się prawie wyłącznie komórki nowotworowe, które „uciekają” spod nadzoru immunologicznego. W swojej ucieczce spod kontroli układu odpornościowego komórki nowotworowe wykorzystują dwie strategie [13,84,94,102,103]. Pierwsza z nich polega na „unikaniu” rozpoznania i eliminacji przez komórki T. Druga strategia polega na uszkodzeniu lub zahamowaniu aktywności niektórych elementów odpowiedzi immunologicznej przez komórki nowotworowe lub inne komórki. W tabeli 3 przedstawiono przykłady obu strategii stosowanych przez komórki nowotworowe.
Tabela 3. Dwie strategie ucieczki spod nadzoru immunologicznego stosowane przez komórki nowotworowe (wg [13,84,94,102,103])

Końcowym etapem swoistej immunoselekcji jest nowotwór: swego rodzaju „fałszywy” organ limfoidalny, w którym niedojrzałe komórki dendrytyczne, komórki TAM, MDSC, regulatorowe limfocyty T oraz różne czynniki immunosupresyjne uniemożliwiają powstanie skutecznej odpowiedzi immunologicznej skierowanej przeciwko komórkom nowotworowym [35,109].
W ucieczce komórek nowotworowych spod nadzoru immunologicznego znaczną rolę odgrywają komórki mikrośrodowiska. Komórki te wydzielają czynniki immunosupresyjne: VEGF, TGFβ, IL-10, PGE2 działające na komórki limfocytów T i komórki dendrytyczne. Immunosupresyjna aktywność komórek mikrośrodowiska może mieć raczej znaczenie w początkowych etapach nowotworzenia, kiedy komórki nowotworowe nie dysponują odpowiednim zestawem trików i sposobów unikania czy też niszczenia elementów odpowiedzi immunologicznej. Komórki mikrośrodowiska mogą stanowić wówczas swoistą pierwszą linię obrony komórek nowotworowych przed atakiem układu immunologicznego. Pojawiające się w trakcie progresji nowe warianty genetyczne komórek nowotworowych dysponują coraz to lepszymi zestawami mechanizmów obronnych. Mechanizmy te znacznie przewyższają skutecznością te, które są stosowane przez komórki mikrośrodowiska. Komórki mikrośrodowiska mogą być jednak „wątpliwymi sojusznikami” komórek nowotworowych. Fenotyp immunosupresyjny komórek mikrośrodowiska można bowiem zmodyfikować na fenotyp immunostymulacyjny i wykorzystać te komórki do niszczenia komórek nowotworowych [16,77].
7. Mikrośrodowisko nowotworowe. Nisza premetastatyczna
Przez mikrośrodowisko nowotworowe najczęściej rozumie się komórki reakcji zapalnej, które tworzą z komórkami nowotworowymi ścisłe, funkcjonalne więzi [59,104]. Pojęcie niszy, a więc ogółu wszystkich warunków środowiskowych, w których żyją i rozwijają się komórki nowotworowe, zostało przyjęte do wyjaśnienia wielu cech prawidłowych komórek macierzystych oraz komórek CSC [61]. Nisza reguluje wiele ważnych funkcji prawidłowych komórek macierzystych, zwłaszcza ich samoodnawialność i różnicowanie [37,61]. Dzięki komórkom niszy prawidłowe komórki macierzyste mogą być przez dłuższy okres w fazie spoczynkowej G0 (nisza reguluje stan równowagi między czynnikami indukującymi proliferację komórkową a czynnikami hamującymi ich proliferację). Natomiast nisza swoistych komórek CSC jest niszą, która traci kontrolę nad proliferacją komórek nowotworowych. Umożliwia samodzielne przemieszczanie się komórek nowotworowych i ułatwia ich intrawazację do naczyń krwionośnych i limfatycznych w procesie przerzutowania. Jej właściwości są więc całkowicie odmienne od właściwości niszy prawidłowych komórek macierzystych.
Nisza premetastatyczna, nisza ułatwiająca zasiedlenie przerzutujących komórek nowotworowych, jest strukturą w której powstawaniu istotną rolę odgrywają komórki nowotworowe [49,50,101]. To dzięki sygnałom wywołanym przez komórki nowotworowe guzów pierwotnych (VEGF, PlGF, TGF-β, chemokinie S100, amyloidowi SAA3) fibroblasty znajdujące się w odległych narządach (np. płucach) stymulowane są do wytwarzania fibronektyny. Złogi fibronektyny staną się miejscem zakotwiczenia mobilizowanych ze szpiku hematopoetycznych progenitorowych komórek HPC. Komórki te wydzielają wiele tzw. premetastatycznych czynników: TNF-α, MMP9, i TGF-β [82]. Zaktywowane fibroblasty (prawdopodobnie pochodzące z mezenchymalnych komórek macierzystych, MSC) wydzielają oksydazę lizylową, modyfikującą strukturę macierzy pozakomórkowej. Dodatkowo z płytek krwi uwalniany jest czynnik SDF1 (CXCL12), który jest czynnikiem chemotaktycznym komórek mających receptory CXCR4: hematopoetycznych komórek progenitorowych (HPC) i komórek nowotworowych. W powstaniu z niszy premetastatycznej mikroprzerzutów biorą udział takie czynniki jak TNF-α, TGF-β, MMP9, P i E-selektyny, CD44, VEGF i PlGF. Ostatnim etapem w procesie przerzutowania jest powstanie makroprzerzutów. Na tym etapie zachodzi rekrutacja progenitorowych komórek śródbłonkowych EPC i ekspresja w komórkach nowotworowych fenotypu angiogennego. Nisza pierwotna i powstająca z niszy premetastatycznej nisza wtórna umożliwiają komórkom nowotworowym przeżycie, proliferację i osłonę przed atakiem układu odpornościowego.
8. Relacje między komórkami nowotworowymi a komórkami mikrośrodowiska
Między komórkami nowotworowymi a komórkami mikrośrodowiska zachodzą ścisłe relacje (ryc. 3). Komórki nowotworowe biorą udział w aktywacji spoczynkowych komórek śródbłonkowych (np. EC) oraz w tzw. „edukacji” (np. komórki TAM i CAF). „Edukacja” ta polega na wykształceniu w komórkach TAM i CAF ściśle określonych funkcji związanych głównie z powstawaniem naczyń i hamowaniem odpowiedzi odpornościowej. Komórki mikrośrodowiska umożliwiają dalszą progresję komórek nowotworowych tworząc środowisko selekcjonujące najlepiej przystosowane komórki nowotworowe. Z jednej strony, dzięki swym proangiogennym właściwościom komórki mikrośrodowiska nowotworowego biorą udział w tworzeniu niezbędnych do progresji komórek nowotworowych naczyń krwionośnych i limfatycznych. Z drugiej, komórki mikrośrodowiska osłabiają działanie układu odpornościowego i chronią komórki nowotworowe przed wyeliminowaniem przez komórki odpornościowe.
Ryc. 3. Komórki nowotworowe mają wpływ na fenotyp komórek mikrośrodowiska, a te z kolei wpływają na progresję komórek nowotworowych

Obie te funkcje: proangiogenne i immunosupresyjne wydają się ściśle powiązane ze sobą, łączy je ze sobą choćby czynnik VEGF [25]. VEGF jest głównym czynnikiem proangiogennym wydzielanym przez komórki nowotworowe i komórki mikrośrodowiska. Jednocześnie jest dominującym czynnikiem immunosupresyjnym hamującym dojrzewanie komórek dendrytycznych i upośledzającym w ten sposób działanie układu odpornościowego. Niewykluczone, że podobnie zróżnicowaną rolę proangiogenną i immunosupresyjną odgrywają plejotropowo działające TGF-β [9] i TNF-α [5]. Natomiast IL-12 jest cytokiną antyangiogenną i immunomodulacyjną [20].
Komórki mikrośrodowiska amplifikują i wzmacniają sygnały proangiogenne wysyłane przez komórki nowotworowe. W powstających naczyniach krwionośnych spowolniony przepływ krwi powoduje powstawanie niedotlenienia. Paradoksalnie, niedotlenienie to ma wiele korzystnych dla komórek konsekwencji: sprzyja metabolicznemu przeprogramowaniu komórek nowotworowych [58]. Ograniczając funkcje mitochondriów zmniejsza zużycie tlenu. Dzięki niestabilności genetycznej spowodowanej niedotlenieniem w nowotworach mogą się pojawiać nowe warianty genetyczne. Niewykluczone, że niestabilność ta może w znacznym stopniu wpłynąć na szybkość progresji komórek nowotworowych. Niedotlenienie indukuje także proces przejścia epitelialno-mezenchymalnego (EMT) [81]. Dzięki temu procesowi komórki nowotworowe zyskują zdolność do samodzielnego przemieszczania. Niektóre dane wskazują, że na przemieszczanie to mogą mieć wpływ także niektóre komórki mikrośrodowiska: makrofagi TAM i fibroblasty CAF [17,48]. Powstałe w wyniku EMT komórki nowotworowe wykazują wiele cech fenotypowych charakterystycznych dla nowotworowych komórek macierzystych: zdolność do samoodnawiania, oporność na apoptozę, oporność na sygnały starzenia (senescence) [81,100].
Wielu autorów wskazuje na ścisłe związki między komórkami nowotworowymi typu CSC a powstającą niszą [31,61]. W wielu pracach stwierdza się także wyraźną zależność wzrostu komórek nowotworowych od angiogenezy. Zahamowanie angiogenezy [14,39,86] lub niszczenie naczyń krwionośnych [43] pociąga za sobą zahamowanie wzrostu komórek nowotworowych, a nawet często ich śmierć. Ten „efekt głodzenia komórek nowotworowych” jest podstawą terapii antyangiogennej i antynaczyniowej. Skojarzenie terapii antyangiogennej z chemioterapią wydaje się oczywistym rozwiązaniem terapeutycznym [46,53,55]. Tak zaprojektowana terapia (swego rodzaju „uczulanie” przez inhibitory angiogenezy komórek nowotworowych na działanie chemioterapeutyków) wydaje się skuteczna w przynajmniej częściowej eliminacji opornych na działanie chemioterapeutyków macierzystych komórek nowotworowych [29,30].
Najnowsze dane wskazują jednak na wiele niedogodności stosowania leków antyangiogennych. Niedogodnością jest stosunkowo wysoka toksyczność [99] oraz nieoczekiwana oporność [7]. Oporność ta może być związana choćby z występowaniem w nowotworach wielu różnych powielających się sygnałów proangiogennych (nie tylko VEGF indukuje angiogenezę, ale także inne czynniki, np. PlGF, BV8 itd.) [27,90,91].
Ze spostrzeżenia, że fenotyp proangiogenny komórek nowotworowych i mikrośrodowiska jest ściśle powiązany z fenotypem immunosupresyjnym tych komórek nasuwa się kilka konsekwencji (ryc. 4):
• leki antyangiogenne powinny indukować powstawanie odpowiedzi immunologicznej;
• polaryzacja fenotypu proangiogennego i immunosupresyjnego komórek mikrośrodowiska w kierunku fenotypu antyangiogennego indukującego odpowiedź immunologiczną powinna dawać oczekiwany efekt terapeutyczny.
Ryc. 4. Na wzrost nowotworu ma wpływ stymulacja angiogenezy i zahamowanie odpowiedzi immunologicznej. Na zahamowanie wzrostu nowotworu (regresję) ma natomiast wpływ zablokowanie angiogenezy i indukcja odpowiedzi immunologicznej

Dane Manning i wsp. [65] i Li i wsp. [60] wskazują na pierwszą możliwość: hamowanie aktywności receptora VEGFR2 aktywuje limfocyty T i pociąga za sobą zahamowanie wzrostu nowotworów; hamowanie aktywności czynnika VEGF wpływa na wzrost liczby efektorowych limfocytów T, a także na wzrost liczby tych limfocytów w stosunku do limfocytów regulatorowych Treg, a więc limfocytów hamujących odpowiedź immunologiczną.
Na możliwość drugą wskazują doświadczenia Guiducci i wsp. [38]. Zmiana fenotypu M2 makrofagów za pomocą oligonukleotydów CpG i przeciwciała skierowanego przeciwko receptorom interleukiny 10 (IL-10R) na fenotyp M1 (fenotyp stymulujący odpowiedź immunologiczną) powoduje zahamowanie wzrostu doświadczalnych nowotworów.
Na interesującą możliwość terapeutyczną wskazują również doświadczenia, w których wykazano immunostymulującą aktywność niektórych leków (np. antracyklin) [78]. Inne badania wykazały, że np. cyklofosfamid w określonych dawkach hamuje aktywność limfocytów Treg [107].
Leki mogą indukować w komórkach nowotworowych także śmierć nekrotyczną (martwiczą). Uwalniane z martwiczych komórek prozapalne cytokiny mogą indukować przeciwnowotworową odpowiedź odpornościową [3]. HMGB1, kwas moczowy, białka szoku cieplnego, kalretikulina stymulują dojrzewanie komórek dendrytycznych, prezentację antygenów komórkowych oraz ekspansję komórek CD8+. Dodatkowo, uszkodzenia DNA mają wpływ na wzrost białka MICA, które uruchamia zależną od NKG2D cytotoksyczność komórek NK i limfocytów T [33].
Można zatem zaprojektować dwa scenariusze terapeutyczne z użyciem leków antyangiogennych. Pierwszy będzie oparty na założeniu, że niszczenie niszy za pomocą leków antyangiogennych będzie pociągać za sobą śmierć komórek CSC (pośrednie eliminowanie opornych na leki komórek nowotworowych). W scenariuszu tym najczęściej będą występować kombinacje leków antyangiogennych (ew. antynaczyniowych) z chemioterapeutykami lub innymi lekami w miarę selektywnie eliminującymi komórki CSC.
Drugi scenariusz terapeutyczny przewiduje modyfikowanie fenotypu komórek nowotworowych i komórek niszy z proangiogennego i immunosupresyjnego na fenotyp antyangiogenny i immunostymulujący. W tym drugim scenariuszu odgrywać rolę będą leki antyangiogenne i immunostymulujące. Takie kombinacje leków antyangiogennych z immunoterapią powinny również eliminować w pośredni sposób komórki CSC.
Jak widać, wspólnym zamierzeniem autorów obu scenariuszy jest dążenie do coraz to lepszego i coraz to bardziej skutecznego kontrolowania wzrostu komórek nowotworowych.
9. Podziękowania
Swoim Współpracownikom serdecznie dziękuję za dyskusje, wsparcie i cierpliwość. Z oczywistych względów w pracy tej pozwoliłem sobie zacytować tylko kilkadziesiąt wybranych prac. Przepraszam niecytowanych Autorów, że ich pominąłem.
10. Notatka dodana w trakcie korekty
Kilka nowych informacji, które nie znalazły się w tej pracy, zasługują na szczególną uwagę.
• W komórkach mikrośrodowiska (fibroblastach i miofibroblastach) pojawiają się mutacje genu P53, które powodują zmniejszenie wrażliwości tych komórek na niektóre chemioterapeutyki (Dudley A. C. i wsp.: Attenuated p53 activation in tumor-associated stromal cells accompanies decreased sensitivity to etoposide and vincristine. Brit. J. Cancer, 2008; 99: 118–125).
• Sygnatura transkrypcyjna genów komórek zrębu (mikrośrodowiska) ma wpływ na przebieg choroby nowotworowej (Finak G. i wsp.: Stroma gene expression predicts clinical outcome in breast cancer. Nat. Med. 2008; 14: 518–527).
• W przeciwieństwie do komórek śródbłonkowych prawidłowych naczyń, komórki śródbłonkowe naczyń nowotworowych są oporne na niektóre leki (Xiong J. B. i wsp.: Human hepatocellular carcinoma tumor-derived endothelial cells manifest increased angiogenesis capability and drug resistance compared with normal endothelial cells. Clin. Cancer Res. 2009; 15: 4838–4846).
• Wprawdzie terapia antyangiogenna hamuje wzrost guzów pierwotnych, niemniej przyspiesza jednak zarówno inwazyjność komórek nowotworowych, jak i pojawianie się przerzutów u doświadczalnych zwierząt (Paez-Ribes M. i wsp.: Antiangiogenic therapy elicits malignant progression of tumors to increased local invasion and distant metastasis. Cancer Cell, 2009; 15: 220–231. Ebos J. M. L. i wsp.: Accelerated metastasis after short-term treatment with a potent inhibition of tumor angiogenesis. Cancer Cell 2009; 15: 232–239).
PIŚMIENNICTWO
[1] Adams R.H., Alitalo K.: Molecular regulation of angiogenesis and lymphangiogenesis. Nat. Rev. Mol. Cell Biol., 2007; 8: 464-478
[PubMed]  
[2] Allavena P., Sica A., Solinas G., Porta C., Mantovani A.: The inflammatory micro-environment in tumor progression: the role of tumor-associated macrophages. Crit. Rev. Oncol. Hematol., 2008; 66: 1-9
[PubMed]  
[3] Apetoh L., Tesniere A., Ghiringhelli F., Kroemer G., Zitvogel L.: Molecular interactions between dying tumor cells and the innate immune system determine the efficacy of conventional anticancer therapies. Cancer Res., 2008; 68: 4026-4030
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[4] Avraamides C.J., Garmy-Susini B., Varner J.A.: Integrins in angiogenesis and lymphangiogenesis. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 604-617
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[5] Balkwill F.: Tumor necrosis factor and cancer. Nat. Rev. Cancer, 2009; 9: 361-371
[PubMed]  
[6] Bergers G., Benjamin L.E.: Tumorigenesis and the angiogenic switch. Nat. Rev. Cancer, 2003; 3: 401-410
[PubMed]  
[7] Bergers G., Hanahan D.: Modes of resistance to anti-angiogenic therapy. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 592-603
[PubMed]  
[8] Bhowmick N.A., Neilson E.G., Moses H.L.: Stromal fibroblasts in cancer initiation and progression. Nature, 2004; 432: 332-337
[PubMed]  
[9] Bierie B., Moses H.L.: Tumour microenvironment: TGFβ: molecular Jekyll and Hyde of cancer. Nat. Rev. Cancer, 2006; 6: 506-520
[PubMed]  
[10] Borello M.G., Alberti L., Fischer A., Degl'Innocenti D., Ferrario C., Gariboldi M., Marchesi F., Allavena P., Greco A., Collini P., Pilotti S., Cassinelli G., Bressan P., Fugazzola L., Mantovani A., Pierotti M.A.: Induction of a proinflammatory program in normal human thyrocytes by the RET/PTC1 oncogene. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2005; 102: 14825-14830
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[11] Brahimi-Horn M.C., Chiche J., Pouysségur J.: Hypoxia and cancer. J. Mol. Med., 2007; 85: 1301-1307
[PubMed]  
[12] Bristow R.G., Hill R.P.: Hypoxia and metabolism: hypoxia, DNA repair and genetic instability. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 180-192
[PubMed]  
[13] Bronte V., Mocellin S.: Suppressive influences in the immune response to cancer. J. Immunother., 2009; 32: 1-11
[PubMed]  
[14] Carmeliet P.: Angiogenesis in life, disease and medicine. Nature, 2005; 438: 932-936
[PubMed]  
[15] Christofori G.: New signals from the invasive front. Nature, 2006; 441: 444-450
[PubMed]  
[16] Colombo M.P., Mantovani A.: Targeting myelomonocytic cells to revert inflammation-dependent cancer promotion. Cancer Res., 2005; 65: 9113-9116
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[17] Condeelis J., Pollard J.W.: Macrophages: obligate partners for tumor cell migration, invasion, and metastasis. Cell, 2006; 124: 263-266
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[18] Cueni L.N., Detmar M.: Lymphatic vascular system and lymphangiogenesis. W: Angiogenesis. An Integrative Approach From Science to Medicine, red.: W.D Figg, J. Folkman. Springer, New York 2008, 505-516
[19] Dang C.V., Kim J., Gao P., Yustein J.: The interplay between MYC and HIF in cancer. Nature Rev. Cancer, 2008; 8: 51-56
[PubMed]  
[20] Del Vecchio M., Bajetta E., Canova S., Lotze M.T., Wesa A., Parmiani G., Anichini A.: Interleukin-12: biological properties and clinical application. Clin. Cancer Res., 2007; 13: 4677-4685
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[21] Denko N.C.: Hypoxia, HIF1 and glucose metabolism in the solid tumour. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 705-713
[PubMed]  
[22] Dewhirst M.W., Cao Y., Moeller B.: Cycling hypoxia and free radicals regulate angiogenesis and radiotherapy response. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 425-437
[PubMed]  
[23] Dunn G.P., Koebel C.M., Schreiber R.D.: Interferons, immunity and cancer immunoediting. Nat. Rev. Immunol., 2006; 6: 836-848
[PubMed]  
[24] Dunn G.P., Old L.J., Schreiber R.D.: The three es of cancer immunoediting. Annu. Rev. Immunol., 2004; 22: 329-360
[PubMed]  
[25] Ellis L.M., Hicklin D.J.: VEGF-targeted therapy: mechanisms of anti-tumor activity. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 579-591
[PubMed]  
[26] Ferrara N., Kerbel R.S.: Angiogenesis as a therapeutic target. Nature, 2005; 438: 967-974
[PubMed]  
[27] Fischer C., Mazzone M., Jonckx B., Carmeliet P.: FLT1 and its ligands VEGFB and PlGF: drug targets for anti-angiogenic therapy? Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 942-956
[PubMed]  
[28] Fischer K., Hoffmann P., Voelkl S., Meidenbauer N., Ammer J., Edinger M., Gottfried E., Schwarz S., Rothe G., Hoves S., Renner K., Timischl B., Mackensen A., Kunz-Schughart L., Andreesen R., Krause S.W., Kreutz M.: Inhibitory effect of tumor cell-derived lactic acid on human T cells. Blood, 2007; 109: 3812-3819
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[29] Folkins C., Kerbel R.S.: Tumor angiogenesis and the cancer stem cell model. W: Angiogenesis. An Integrative Approach From Science to Medicine, red.: W.D. Figg, J. Folkman. Springer, New York 2008, 249-258
[30] Folkins C., Man S., Xu P., Shaked Y., Hicklin D.J., Kerbel R.S.: Anticancer therapies combining antiangiogenic and tumor cell cytotoxic effects reduce the tumor stem-like cell fraction in glioma xenograft tumors. Cancer Res., 2007; 67: 3560-3564
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[31] Folkman J.: History of angiogenesis. W: Angiogenesis. An Integrative Approach From Science to Medicine, red.: W.D. Figg, J. Folkman. Springer, New York 2008, 1-14
[32] Folkman J.: Tumor angiogenesis: therapeutic implications. N. Engl. J. Med., 1971; 285: 1182-1186
[PubMed]  
[33] Fonseca C., Dranoff G.: Capitalizing on the immunogenicity of dying tumor cells. Clin. Cancer Res., 2008; 14: 1603-1608
[PubMed]  
[34] Gao D., Nolan D.J., Mellick A.S., Bambino K., McDonnell K., Mittal V.: Endothelial progenitor cells control the angiogenic switch in mouse lung metastasis. Science, 2008; 319: 195-198
[PubMed]  
[35] Garg A.D., Nowis D., Golab J., Vandenabeele P., Krysko D.V., Agostinis P.: Immunogenic cell death, DAMPs and anticancer therapeutics: an emerging amalgamation. Biochim. Biophys. Acta, 2010; 1805: 53-71
[PubMed]  
[36] Gavert N., Ben-Ze'ev A.: Epithelial-mesenchymal transition and the invasive potential of tumors. Trends Mol. Med., 2008; 14: 199-209
[PubMed]  
[37] Gilbertson R.J, Rich J.N.: Making a tumour's bed: glioblastoma stem cells and the vascular niche. Nat. Rev. Cancer, 2007; 7: 733-736
[PubMed]  
[38] Guiducci C., Vicari A.P., Sangaletti S., Trinchieri G., Colombo M.P.: Redirecting in vivo elicited tumor infiltrating macrophages and dendritic cells towards tumor rejection. Cancer Res., 2005; 65: 3437-3446
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[39] Hanahan D.: Perspectives on the future of angiogenesis research. W: Angiogenesis. An Integrative Approach From Science to Medicine, red. W.D. Figg, J. Folkman. Springer, New York 2008, 575-583
[40] Hanahan D., Weinberg R.A.: The hallmarks of cancer. Cell, 2000; 100: 57-70
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[41] Hill R.P., Marie-Egyptienne D.T., Hedley D.W.: Cancer stem cells, hypoxia and metastasis. Semin. Radiat. Oncol., 2009; 19: 106-111
[PubMed]  
[42] Hofmeister V., Schrama D., Becker J.C.: Anti-cancer therapies targeting the tumor stroma. Cancer Immunol. Immunother., 2008; 57: 1-17
[PubMed]  
[43] Horsman M.R., Siemann D.W.: Pathophysiologic effects of vascular-targeting agents and the implications for combination with conventional therapies. Cancer Res., 2006; 66: 11520-11539
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[44] Hughes C.C.: Endothelial-stromal interactions in angiogenesis. Curr. Opin. Hematol., 2008; 15: 204-209
[PubMed]  
[45] Iruela-Arispe M.L.: Endothelial cell activation. W: Angiogenesis. An Integrative Approach From Science to Medicine, red.: W.D. Figg, J. Folkman. Springer, New York 2008, 135-143
[46] Jain R.K.: Normalization of tumor vasculature: an emerging concept in antiangiogenic therapy. Science, 2005; 307: 58-62
[PubMed]  
[47] Jinushi M., Dranoff G.: Triggering tumor immunity through angiogenesis targeting. Clin. Cancer Res., 2007; 13: 3762-3764
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[48] Kalluri R., Zeisberg M.: Fibroblasts in cancer. Nat. Rev. Cancer, 2006; 6: 392-401
[PubMed]  
[49] Kaplan R.N., Rafii S., Lyden D.: Preparing the "soil": the premetastatic niche. Cancer Res., 2006; 66: 11089-11093
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[50] Kaplan R.N., Riba R.D., Zacharoulis S., Bramley A.H., Vincent L., Costa C., MacDonald D.D., Jin D.K., Shido K., Kerns S.A., Zhu Z., Hicklin D., Wu Y., Port J.L., Altorki N., Port E.R., Ruggero D., Shmelkov S.V., Jensen K.K., Rafii S., Lyden D.: VEGFR1-positive haematopoietic bone marrow progenitors initiate the pre-metastatic niche. Nature, 2005; 438: 820-827
[PubMed]  
[51] Karamysheva A.F.: Mechanisms of angiogenesis. Biochemistry (Mosc.), 2008; 73: 751-762
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[52] Keith B., Simon M.C.: Hypoxia-inducible factors, stem cells, and cancer. Cell, 2007; 129: 465-472
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[53] Kerbel R.S.: Antiangiogenic therapy: a universal chemosensitization strategy for cancer? Science, 2006; 312: 1171-1175
[PubMed]  
[54] Kerbel R.S.: Tumor angiogenesis. N. Engl. J. Med., 2008; 19: 2039-2049
[PubMed]  
[55] Kerbel R.S., Kamen B.A.: The anti-angiogenic basis of metronomic chemotherapy. Nat. Rev. Cancer, 2004; 4: 423-438
[PubMed]  
[56] Kim R., Emi M., Tanabe K.: Cancer immunoediting from immune surveillance to immune escape. Immunology, 2007; 121: 1-14
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[57] Koukourakis M.I., Giatromanolaki A., Harris A.L., Sivridis E.: Comparison of metabolic pathways between cancer cells and stromal cells in colorectal carcinomas: a metabolic survival role for tumor-associated stroma. Cancer Res., 2006; 66: 632-637
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[58] Kroemer G., Pouyssegur J.: Tumor cell metabolism: cancer's Achilles' heel. Cancer Cell, 2008; 13: 472-482
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[59] Le Bitoux M.A., Stamenkovic I.: Tumor-host interactions: the role of inflammation. Histochem. Cell Biol., 2008; 130: 1079-1090
[PubMed]  
[60] Li B., Lalani A.S., Harding T.C., Luan B., Koprivnikar K., Huan Tu G., Prell R., Van Roey M.J., Simmons A.D., Jooss K.: Vascular endothelial growth factor blockade reduces intratumoral regulatory T cells and enhances the efficacy of a GM-CSF-secreting cancer immunotherapy. Clin. Cancer Res., 2006; 12: 6808-6816
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[61] Li L., Neaves W.B.: Normal stem cells and cancer stem cells: the niche matters. Cancer Res., 2006; 66: 4553-4557
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[62] Lin E.Y., Pollard J.W.: Tumor-associated macrophages press the angiogenic switch in breast cancer. Cancer Res., 2007; 67: 5064-5066
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[63] Lunt S.J., Chaudary N., Hill R.P.: The tumor microenvironment and metastatic disease. Clin. Exp. Metastasis, 2009; 26: 19-34
[PubMed]  
[64] Mani S.A., Guo W., Liao M.J., Eaton E.N., Ayyakkannu A., Zhou A.Y., Brooks M., Reinhard F., Zhang C.C., Shipitsin M., Campbell L.L., Polyak K., Brisken C., Yang J., Weinberg R.A.: The epithelial-mesenchymal transition generates cells with properties of stem cells. Cell, 2008; 133: 704-715
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[65] Manning E.A., Ullman J.G., Leatherman J.M., Asquith J.M., Hansen T.R., Armstrong T.D., Hicklin D.J., Jaffee E.M., Emens L.A.: A vascular endothelial growth factor receptor-2 inhibitor enhances antitumor immunity through an immune-based mechanism. Clin. Cancer Res., 2007; 13: 3951-3959
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[66] Mantovani A., Allavena P., Sica A., Balkwill F.: Cancer-related inflammation. Nature, 2008; 454: 436-444
[PubMed]  
[67] McDonald D.M., Choyke P.L.: Imaging of angiogenesis: from microscope to clinic. Nat. Med., 2003; 9: 713-725
[PubMed]  
[68] Mishra P.J., Mishra P.J, Glod J.W., Banerjee D.: Mesenchymal stem cells: flip side of the coin. Cancer Res., 2009; 69: 1255-1258
[PubMed]  
[69] Mocellin S., Nitti D.: Therapeutics targeting tumor immune escape: towards the development of new generation anticancer vaccines. Med. Res. Rev., 2008; 28: 413-444
[PubMed]  
[70] Morel A.P., Lievre M., Thomas C., Hinkal G., Ansieau S., Pusieux A.: Generation of breast cancer stem cells through epithelial-mesenchymal transition. PLoS One, 2008; 3: 1-7
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[71] Müerköster S.S., Werbing V., Koch D., Sipos B., Ammerpohl O., Kalthoff., Tsao M.S., Fölsch U.R., Schäfer H.: Role of myofibroblasts in innate chemoresistance of pancreatic carcinoma-epigenetic downregulation of caspases. Int. J. Cancer, 2008; 123: 1751-1760
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[72] Murdoch C., Giannoudis A., Lewis C.E.: Mechanisms regulating the recruitment of macrophages into hypoxic areas of tumors and other ischemic tissues. Blood, 2004; 104: 2224-2234
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[73] Murdoch C., Muthana M., Coffelt S.B., Lewis C.: The role of myeloid cells in the promotion of tumour angiogenesis. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 618-631
[PubMed]  
[74] Nagaraj S., Gabrilovich D.I.: Tumor escape mechanism governed by myeloid-derived suppressor cells. Cancer Res., 2008; 68: 2561-2563
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[75] Neufeld G., Kessler O.: The semaphorins: versatile regulators of tumour progression and tumour angiogenesis. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 632-645
[PubMed]  
[76] Nolan D.J., Ciarrocchi A., Mellick A.S., Jaggi J.S., Bambino K., Gupta S., Heikamp E., McDevitt M.R., Scheinberg D.A., Benezra R., Mittal V.: Bone marrow-derived endothelial progenitor cells are a major determinant of nascent tumor neovascularization. Genes Dev., 2007; 21: 1546-1558
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[77] Noonan D.M., De Lerma Barbaro A., Vannini N., Mortata L., Albini A.: Inflammation, inflammatory cells and angiogenesis: decisions and indecisions. Cancer Metastasis Rev., 2008; 27: 31-40
[PubMed]  
[78] Obeid M., Tesniere A., Ghiringhelli F., Fimia G.M., Apetoh L., Perfettini J.L., Castedo M., Mignot G., Panaretakis T., Casares N., Métivier D., Larochette N., Van Endert P., Ciccosanti F., Piacentini M., Zitvogel L., Kroemer G.: Calreticulin exposure dictates the immunogenicity of cancer cell death. Nat. Med., 2007; 13: 54-61
[PubMed]  
[79] Orimo A., Weinberg R.A.: Stromal fibroblasts in cancer: a novel tumor-promoting cell type. Cell Cycle, 2006; 5: 1597-1601
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[80] Pahler J.C., Tazzyman S., Erez N., Chen Y.Y., Murdoch C., Nozawa H., Lewis C.E., Hanahan D.: Plasticity in tumor-promoting inflammation: impairment of macrophage recruitment evokes a compensatory neutrophil response. Neoplasia, 2008; 10: 329-340
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[81] Polyak K., Weinberg R.A.: Transitions between epithelial and mesenchymal states: acquisition of malignant and stem cell traits. Nat. Rev. Cancer, 2009; 9: 265-273
[PubMed]  
[82] Psaila B., Lyden D.: The metastatic niche: adapting the foreign soil. Nat. Rev. Cancer., 2009; 9: 285-293
[PubMed]  
[83] Purhonen S., Palm J., Rossi D., Kaskenpää N., Rajantie I., Ylä-Herttuala S., Alitalo K., Weissman I.L., Salven P.: Bone marrow-derived circulating endothelial precursors do not contribute to vascular endothelium and are not needed for tumor growth. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2008; 105: 6620-6625
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[84] Rabinovich G.A., Gabrilovich D., Sotomayor E.M.: Immunosupressive strategies that are mediated by tumor cells. Annu. Rev. Immunol., 2007; 25: 267-296
[PubMed]  
[85] Ribatti D., Vacca A.: Overview of angiogenesis during tumor growth. W: Angiogenesis. An Integrative Approach From Science to Medicine, red.: W.D. Figg, J. Folkman. Springer, New York 2008, 161-168
[86] Sarmiento R., Longo R., Gasparini G.: Challenges of antiangiogenic therapy of tumors. W: Angiogenesis. An Integrative Approach From Science to Medicine, red.: W.D. Figg, J. Folkman. Springer, New York 2008, 461-475
[87] Saunders W.B., Bohnsack B.L., Faske J.B., Anthis N.J., Bayless K.J., Hirschi K.K., Davis G.E.: Coregulation of vascular tube stabilization by endothelial cell TIMP-2 and pericyte TIMP-3. J. Cell Biol., 2006; 175: 179-191
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[88] Seandel M., Hooper A.T., Rafii S.: Contribution of endothelial progenitor cells to the angiogenic process. W: Angiogenesis. An Integrative Approach From Science to Medicine, red.: W.D. Figg, J. Folkman. Springer, New York 2008, 239-248
[89] Shchors K., Evan G.: Tumor angiogenesis: cause or consequence of cancer? Cancer Res., 2007; 67: 7059-7061
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[90] Shojaei F., Ferrara N.: Refractorines to antivascular endothelial growth factor treatment: role of myeloid cells. Cancer Res., 2008; 68: 5501-5504
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[91] Shojaei F., Wu X., Zhong C., Yu L., Liang X.H., Yao J., Blanchard D., Bais C., Peale F.V., Van Bruggen N., Ho C., Ross J., Tan M., Carano R.A., Meng Y.G., Ferrara N.: Bv8 regulates myeloid-cell-dependent tumor angiogenesis. Nature, 2007; 450: 825-831
[PubMed]  
[92] Shojaei F., Zhong C., Wu X., Yu L., Ferrara N.: Role of myeloid cells in tumor angiogenesis and growth. Trends Cell Biol., 2008; 18: 372-378
[PubMed]  
[93] Smyth M.J., Dunn G.P., Schreiber R.D.: Cancer immunosurveillance and immunoediting: the roles of immunity in suppressing tumor development and shaping tumor immunogenicity. Adv. Immunol., 2006; 90: 1-50
[PubMed]  
[94] Stewart T.J., Abrams S.I.: How tumours escape mass destruction. Oncogene, 2008; 27: 5894-5903
[PubMed]  
[95] Sulpice E., Plouët J., Bergé M., Allanic D., Tobelem G., Merkulova-Rainon T.: Neuropilin-1 and neuropilin-2 act as coreceptors, potentiating proangiogenic activity. Blood, 2008; 111: 2036-2045
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[96] Swietach P., Vaughan-Jones R.D., Harris A.L.: Regulation of tumor pH and the role of carbonic anhydrase 9. Cancer Metastasis Rev., 2007; 26: 299-310
[PubMed]  
[97] Szala S.: Komórki mikrośrodowiska nowotworowego: cel terapii przeciwnowotworowej. Nowotwory, 2007; 6: 633-645
[Full Text PDF]  
[98] Vaupel P.: Abnormal microvasculature and defective microcirculatory function in solid tumors. W: Vascular-targeted Therapies in Oncology. red.: D.W. Siemann. John Wiley & Sons Ltd, Chichester 2006, 9-29
[99] Verheul H.M., Pinedo H.M.: Possible molecular mechanisms involved in the toxicity of angiogenesis inhibition. Nat. Rev. Cancer, 2007; 7: 475-485
[PubMed]  
[100] Weinberg R.A.: Twisted epithelial-mesenchymal transition blocks senescence. Nat. Cell Biol., 2008; 10: 1021-1023
[PubMed]  
[101] Wels J., Kaplan R.N., Rafii S., Lyden D.: Migratory neighbors and distant invaders: tumor-associated niche cells. Genes Dev., 2008; 22: 559-574
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[102] Whiteside T.L.: Immune suppression in cancer: effects on immune cells, mechanisms and future therapeutic intervention. Semin Cancer Biol., 2006; 16: 3-15
[PubMed]  
[103] Whiteside T.L.: The tumor microenvironment and its role in promoting tumor growth. Oncogene, 2008; 27: 5904-5912
[PubMed]  
[104] Witz I.P.: Tumor-microenvironment interactions: dangerous liaisons. Adv. Cancer Res., 2008; 100: 203-229
[PubMed]  
[105] Wouters B.G., Koritzinsky M.: Hypoxia signalling through mTOR and the unfolded protein response in cancer. Nat. Rev. Cancer, 2008; 8: 851-864
[PubMed]  
[106] Zeisberg E.M., Potenta S., Xie L., Zeisberg M., Kalluri R.: Discovery of endothelial to mesenchymal transition as a source for carcinoma-associated fibroblasts. Cancer Res., 2007; 67: 10123-10128
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[107] Zitvogel L., Apetoh L., Ghiringhelli F., Kroemer G.: Immunological aspects of anticancer chemotherapy. Nat. Rev. Immunol., 2008; 8: 59-73
[PubMed]  
[108] Zitvogel L., Tesniere A., Kroemer G.: Cancer despite immunosurveillance: immunoselection and immunosubversion. Nat. Rev. Immunol., 2006; 6: 715-727
[PubMed]  
[109] Zou W.: Immunosuppressive networks in the tumor environment and their therapeutic relevance. Nat. Rev. Cancer, 2005; 5: 263-274
[PubMed]  
Autor deklaruje brak potencjalnych konfliktów interesów.