Postepy Hig Med Dosw. (online), 2005; 59: 208-218
Review


Wpływ anandamidu, endogennego agonisty receptorów kannabinoidowych na układ krążenia
Influence of anandamide, the endogenous agonist of cannabinoid receptors on the circulatory system
Grzegorz Kwolek, Agnieszka Zakrzeska, Hanna Kozłowska, Barbara Malinowska
Zakład Fizjologii Doświadczalnej Akademii Medycznej w Białymstoku
Adres do korespondencji
dr n. farm. Grzegorz Kwolek, Zakład Fizjologii Doświadczalnej AM, ul. Mickiewicza, 15-089 Białystok; e-mail: gkwolek@amb.edu.pl

Otrzymano:  2005.02.22
Zaakceptowano:  2005.04.25
Opublikowano:  2005.05.19

Streszczenie
Kannabinoidy – substancje pochodzące z konopii indyjskich są używane przez człowieka jako środki halucynogenne i lecznicze od tysięcy lat. Związki te działają za pośrednictwem receptorów kannabinoidowych CB1 i CB2. Wykrycie w ostatniej dekadzie ub.w. endogennych kannabinoidów u człowieka i różnych gatunków zwierząt oraz to, że odgrywają one istotną rolę w patomechanizmie hipotensji związanej z szokiem krwotocznym, septycznym, zawałem mięśnia sercowego oraz marskością wątroby dowodzi, że związki te wykazują daleko szersze właściwości niż do tej pory przypuszczano. Anandamid jest pierwszym endogennym agonistą receptorów kannabinoidowych. U zwierząt doświadczalnych jego dożylna iniekcja prowadzi do charakterystycznej trójfazowej odpowiedzi ze strony układu krążenia. Faza I – krótkotrwała bradykardia i hipotensja zależy od aktywacji receptorów waniloidowych TRPV1. Faza II – wzrost ciśnienia krwi, ma charakter złożony i składa się z komponenty ośrodkowej (umiejscowionej prawdopodobnie w obszarze brzuszno-bocznym rdzenia przedłużonego) oraz z zależnej od jonów wapnia, komponenty naczyniowej. Faza III – przedłużona hipotensja i niekiedy bradykardia jest związana z pobudzeniem receptorów kannabinoidowych CB1 i waniloidowych TRPV1. W pracy – w oparciu o trójfazowy mechanizm działania anandamidu – szczegółowo opisano udział tego endogennego ligandu w fizjologii i patologii układu krążenia oraz przedstawiono perspektywy wykorzystania kannabinoidów jako nowej grupy leków w terapii niektórych chorób.
Słowa kluczowe: anandamid • endokannabinoidy • receptor kannabinoidowy CB1 • receptor waniloidowy VR1/TRPV1 • odruch Bezolda-Jarischa


Summary
Cannabinoids, the active ingredients of Cannabis sativa, have been used by humans as hallucinogens and therapeutic agents for thousands of years. These agents are now known to act through the cannabinoid CB1 and CB2 receptors. The recent discovery of endogenous cannabinoids and the fact that they are involved in the pathology of hypotension associated with hemorrhage, sepsis, cirrhosis, and myocardial infarction indicate that cannabinoids play a greater role in human and animal pathophysiology than initially anticipated. Anandamide is the first of the endogenous cannabinoid ligands discovered. Its intravenous administration produces a characteristic three-phase response in the circulatory systems of experimental animals: In phase 1 – a short-lasting decrease in heart rate and systemic blood pressure is related to activation of vanilloid TRPV1 receptors. In phase 2 an increase in blood pressure involves multiple mechanisms, both central (probably through the rostral ventrolateral medulla) and peripheral (vascular, Ca2+ -dependent). In phase 3 there is a prolonged decrease in blood pressure and sometimes bradycardia, related to the activation of cannabinoid CB1 and vanilloid TRPV1 receptors. On the basis of this threephase mechanism, the present paper intends to describe the participation of anandamide in the circulatory system under physiological and pathophysiological conditions. It also discusses the possibility of applying cannabinoid ligands as new therapeutic agents for the treatment of some pathologies.
Key words: anandamide • endocannabinoids • cannabinoid CB1 receptor • vanilloid VR1/TRPV1 receptor • Bezold-Jarisch reflex




Wykaz skrótów:
2-AG – 2-arachidonyloglicerol; D9-THCD9-tetrahydrokannabinol; CGRP – peptyd pochodny genu kalcytoninowego; EDHF – śródbłonkowy czynnik hiperpolaryzujący; FAAH – hydrolaza amidowa kwasów tłuszczowych; L-NAME – ester metylowy Nw-nitro-L-argininy; LPS – lipopolisacharyd błon komórkowych Eschericha coli; NMDA – N-metylo-D-asparaginian; o.u.n. – ośrodkowy układ nerwowy; RVLM – brzuszno-boczny obszar rdzenia przedłużonego
WSTĘP
Dla współczesnego człowieka kannabinoidy są synonimem marihuany i haszyszu, produktów tak bardzo pożądanych przez niektóre grupy subkulturowe ze względu na swe narkotyczne właściwości. Mało kto jednak zdaje sobie sprawę, że związki te od tysiącleci stosowane były w medycynie jako dość skuteczny środek w leczeniu malarii, jaskry, zaparć, nadciśnienia, astmy oskrzelowej, a także bólów reumatycznych i porodowych. Za te właściwości odpowiedzialny jest główny składnik konopi, D9-tetrahydrokannabinol (D9-THC; rycina 1), chociaż oprócz niego występuje tam ponad sześćdziesiąt innych słabiej działających fitokannabinoidów [25].
Ryc. 1. Wzory strukturalne najczęściej stosowanych ligandów receptorów kannabinoidowych

Kannabinoidy oddziaływają na organizm za pośrednictwem sprzężonych ujemnie z białkiem Gi/o dwóch, sklonowanych ponad 10 lat temu, typów receptorów kannabinoidowych CB1 [51] i CB2 [54]. Receptory kannabinoidowe CB1 są umiejscowione głównie presynaptycznie na powierzchni neuronów ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, a ich pobudzenie prowadzi do zahamowania uwalniania wielu neuroprzekaźników, tj. acetylocholiny, noradrenaliny, dopaminy, serotoniny, glutaminianu, kwasu g-aminomasłowego [75]. Ich dużą gęstość wykazano w układzie limbicznym, hipokampie i korze mózgowej, strukturach odpowiedzialnych za funkcje poznawcze, co tłumaczy właściwości narkotyczne kannabinoidów. Receptory kannabinoidowe CB2 występują głównie na powierzchni komórek układu odpornościowego, w szczególności limfocytów typu B, makrofagów i monocytów. Ich aktywacja prowadzi do zahamowania uwalniania prozapalnych i zwiększenia uwalniania przeciwzapalnych cytokin [3].
Niespełna dwanaście lat temu okazało się, że kannabinoidy nie są unikatową cechą świata roślinnego, ale występują również w organizmach zwierzęcych. Spośród pięciu do tej pory zidentyfikowanych endokannabinoidów (ich dokładny opis można znaleźć w pracy poglądowej [25]), najlepiej poznano wyizolowany po raz pierwszy z mózgu świni anandamid (rycina 1; [11]). Jego nazwa pochodzi od staroindyjskiego słowa „ananda” oznaczającego błogość. Z czasem udowodniono, że związek ten jest wytwarzany nie tylko przez neurony ośrodkowego układu nerwowego, ale również przez tkanki obwodowe różnych gatunków zwierząt. U człowieka jego obecność wykazano m.in. w mózgu, śledzionie, sercu, osoczu, płynie mózgowo-rdzeniowym [14] oraz monocytach i płytkach krwi [85]. Zainteresowanie endogennymi kannabinoidami znacznie wzrosło w ostatnich latach, kiedy okazało się, że stężenie anandamidu w osoczu krwi gwałtownie wzrasta w niektórych stanach patologicznych, tj. w szoku septycznym, krwotocznym, zawale mięśnia sercowego oraz marskości wątroby (dokładne omówienie w końcowych rozdziałach).
WPŁYW KANNABINOIDÓW NA UKŁAD KRĄŻENIA
Kannabinoidy oprócz powszechnie znanych właściwości psychodysleptycznych, wywołują istotne zmiany w funkcjonowaniu układu krążenia. U człowieka, zarówno jednorazowe zapalenie skręta z marihuaną, jak i dożylne podanie czystego D9-THC, powoduje znaczną tachykardię oraz umiarkowany wzrost ciśnienia krwi u osób pozostających w pozycji stojącej. Czasami dochodzi również do hipotensji ortostatycznej [35]. Z kolei wielokrotna ekspozycja na kannabinoidy prowadzi do obniżenia częstości akcji serca i ciśnienia krwi oraz zaniku hipotensji ortostatycznej. Jest to związane z zahamowaniem ośrodkowych nerwów współczulnych i wzrostem aktywności układu parasympatycznego [31]. Z czasem rozwija się tolerancja charakteryzująca się całkowitą niewrażliwością układu krążenia na kannabinoidy.
Wpływ anandamidu na układ krążenia jest najczęściej badany u szczurów uśpionych za pomocą uretanu [38,39,40,49,79,80]. Jak przedstawiono na rycinie 2, dożylne podanie tego związku prowadzi do nagłego, trwającego kilka sekund obniżenia częstości akcji serca, któremu towarzyszy równie gwałtowny spadek ciśnienia krwi (faza I). Następnie częstość akcji serca wraca do wartości wyjściowych, a ciśnienie krwi istotnie wzrasta (faza II). Na końcu obserwuje się długotrwałą hipotensję (faza III) i niekiedy bradykardię. W fazie tej stwierdzono także spadek całkowitego oporu obwodowego oraz spadek oporu w tętnicy krezkowej, a także kompensacyjny wzrost pojemności minutowej serca i wzrost ciśnienia i przepływu krwi w żyle wrotnej [17].
Ryc. 2. Oryginalne zapisy przedstawiające zmiany ciśnienia krwi (dwie górne ryciny) i częstości akcji serca (dwie dolne ryciny) wywołane dożylnym podaniem anandamidu w dawce 1 mg/kg m.c. oraz metanandamidu w dawce 0,2 mg/kg m.c. u szczurów uśpionych uretanem. Strzałki wskazują moment podania substancji. uderz – uderzenia

Anandamid jest związkiem nietrwałym, ulegającym degradacji pod wpływem hydrolazy amidowej kwasów tłuszczowych (FAAH) do kwasu arachidonowego [64]. Dlatego też w wielu pracach sugeruje się, że to nie anandamid, lecz jego metabolity wywierają tak różnorodny wpływ na układ krążenia. Chociaż nie można całkowicie wykluczyć takiej możliwości pewnym jest, że obserwowana trójfazowa odpowiedź układu krążenia jest związana z działaniem samego anandamidu a nie jego metabolitów, bowiem jak można porównać na rycinie 2, podobne zmiany ciśnienia krwi i częstości akcji serca obserwowane były po dożylnej iniekcji metanandamidu, odpornego na działanie enzymów hydrolitycznych analogu anandamidu [49].
W przeciwieństwie do anandamidu wpływ innych kannabinoidów na układ krążenia nie jest tak złożony. U szczurów uśpionych uretanem dożylna iniekcja D9-THC prowadzi do powstania fazy II i III, a syntetycznych, przedstawionych na ryc. 2 kannabinoidów (WIN-55.212-2, CP-55.940) jedynie do długotrwałej hipotensji i bradykardii (faza III; [39]). Wpływ kannabinoidów na ciśnienie krwi zależy w dużej mierze od ich podania (porównanie ich podania ośrodkowego i obwodowego przedstawiono w dalszej części pracy), rodzaju anestezji oraz stężenia samej substancji czynnej. Okazało się bowiem, że u szczurów uśpionych pentobarbitalem anandamid powodował jedynie odpowiedź hipotensyjną [61]. Z kolei dawki WIN-55.212-2 wywołujące spadek ciśnienia krwi u szczurów uśpionych uretanem [39] istotnie podnosiły ciśnienie krwi u szczurów [19] i królików [58] czuwających. Co ciekawe, dożylna iniekcja małych dawek anandamidu (75-1250 mg/kg m.c.) wywoływała wzrost, a dużych dawek (2,5 mg/kg m.c.) spadek ciśnienia krwi u szczurów czuwających [18].
MECHANIZM FAZY I
Nagły spadek częstości akcji serca i ciśnienia krwi zachodzący pod wpływem dożylnej iniekcji anandamidu i metanandamidu (faza I) nie zależy od układu kannabinergicznego. Po pierwsze, nie dochodziło do niego po dożylnym podaniu innych, zarówno naturalnych (np. D9-THC), jak i syntetycznych (np. WIN-55.212-2, CP-55.940) kannabinoidów [39]. Po drugie, powyższy efekt nie był modyfikowany przez najczęściej stosowanego i przedstawionego na ryc. 2 antagonistę receptora kannabinoidowego CB1, SR 141716A [49,80]. Faza ta ma niewątpliwie charakter odruchowy bowiem przecięcie nerwów błędnych lub podanie metyloatropiny całkowicie ją hamowało [38,80]. Ponadto zanikała ona u szczurów, u których wykonano uprzednio zabieg odnerwienia baroreceptorów [79].
W 1999 r. ukazała się praca, w której wykazano, że anandamid rozszerzał izolowane tętnice krezkową i wątrobową szczura oraz główną świnki morskiej za pośrednictwem receptorów waniloidowych VR1 [93] (nazywanymi wg najnowszej nomenklatury receptorami TRPV1 [22]). Działanie to było hamowane przez kapsazepinę, czerwień rutenową (odpowiednio swoistego i nieswoistego antagonistę tych receptorów), wcześniejszą inkubację w obecności kapsaicyny (odczulanie) oraz przez antagonistę receptora peptydu pochodnego genu kalcytoninowego (CGRP), 8-37CGRP, a nie przez SR 141716A. To pionierskie spostrzeżenie wskazujące, że anandamid jest endogennym agonistą receptorów waniloidowych TRPV1 zostało potwierdzone w latach późniejszych w doświadczeniach przeprowadzonych na izolowanych narządach krwionośnych, w tym także z zastosowaniem metanandamidu [24,68]. Brak działania relaksującego endogennego kannabinoidu nie stwierdzono natomiast w tętnicach krezkowych izolowanych od myszy transgenicznych pozbawionych receptorów TRPV1 [27], jednoznacznie potwierdził udział receptorów waniloidowych. Nadal pozostało jednak pytanie czy anandamid jest zdolny do pobudzenia tych receptorów w warunkach in vivo? Dożylne podanie szczurom uśpionym uretanem egzogennego agonisty receptorów waniloidowych TRPV1 kapsaicyny prowadziło do podobnego do anadamidu odruchowego nagłego spadku częstości akcji serca i ciśnienia krwi, znanego jako odruch Bezolda- Jarischa [48]. Istniało więc prawdopodobieństwo, że mechanizm fazy I jest związany z aktywacją receptorów waniloidowych TRPV1. Jak przedstawiono na rycinie 3, do odruchu Bezolda-Jarischa może dojść w wyniku aktywacji umiejscowionych w sercu na dośrodkowych włóknach czuciowych nerwu błędnego receptorów:
Ryc. 3. Schemat odruchu Bezolda-Jarischa i jego modyfikacje przez ligandy receptorów waniloidowych TRPV1 i serotoninowych 5-HT3; NTS – jądro pasma samotnego, CVLM – doogonowy brzuszno-boczny obszar rdzenia przedłużonego, RVLM – dogłowowy brzuszno-boczny obszar rdzenia przedłużonego, NS – włókna współczulne, NA – jądro dwuznaczne, NE – noradrenalina, Ach – acetylocholina

(1) waniloidowych TRPV1 pobudzanych przez kapsaicynę a blokowanych przez antagonistów tych receptorów swoistego kapsazepinę i nieswoistego czerwień rutenową oraz
(2) serotoninowych 5-HT3 pobudzanych np. przez serotoninę lub fenylobiguanidynę, a blokowanych np. przez ondansetron. Antagoniści receptorów 5-HT3 nie modyfi kują przy tym odpowiedzi zachodzącej za pośrednictwem receptorów TRPV1 (literatura w [49]). Można więc przyjąć, że stymulowany kapsaicyną odruch Bezolda-Jarischa jest dogodnym modelem do badania obwodowych receptorów waniloidowych TRPV1.
W doświadczeniach przeprowadzonych na szczurach uśpionych uretanem wykazano, że odruchowa bradykardia i hipotensja wywołana podaniem kapsaicyny i anandamidu były hamowane w sposób zależny od dawki przez kapsazepinę i czerwień rutenową [49]. Uzyskane wyniki wykazały więc jednoznacznie, że:
• zachodząca pod wpływem anandamidu faza I rzeczywiście zachodzi w wyniku pobudzenia receptorów waniloidowych TRPV1;
• endogenny kannabinoid może wpływać poprzez pobudzenie receptorów waniloidowych także w warunkach in vivo.
Powyższe pionierskie wyniki zostały potwierdzone przez inne grupy badawcze. W warunkach in vitro wykazano, że zarówno kapsaicyna jak i anandamid wywoływały zależną od kapsazepiny, a nie od antagonistów receptorów kannabinoidowych CB1 i CB2 (odpowiednio SR 141716A i SR 144528), aktywację izolowanego nerwu błędnego świnki morskiej i trójdzielnego myszy [32,73]. W doświadczeniach in vivo udowodniono z kolei, że dożylna iniekcja obu związków bezpośrednio w okolicę prawego przedsionka szczurom uśpionym uretanem powodowała odruchowy bezdech połączony ze spadkiem częstości akcji serca, ciśnienia krwi oraz wzrostem wyładowań elektrycznych w czuciowych włóknach typu C obszaru płucnego. Wymienione wyżej reakcje były hamowane przez kapsazepinę, a nie przez antagonistę receptorów CB1 AM 281 [44]. Ponadto wcześniejsza iniekcja dużych dawek kapsaicyny, rutynowo stosowanej do niszczenia lub blokowania przewodnictwa we włóknach czuciowych (tzw. odczulenie) hamowała fazę I wywołaną przez oba związki [77]. Tak więc wyniki te jednoznacznie wskazują na zaangażowanie receptorów waniloidowych TRPV1 w mechanizm odruchowej bradykardii i hipotensji indukowanej anandamidem. Ostatecznego dowodu, potwierdzającego powyższy wniosek dostarczyły doświadczenia wykonane na myszach transgenicznych pozbawionych receptorów TRPV1, u których nie stwierdzono odruchowej bradykardii i hipotensji po podaniu anandamidu [61].
Na uwagę zasługuje to, że odruchowy, wrażliwy na atropinę, spadek częstości akcji serca i ciśnienia krwi pod wpływem dożylnej iniekcji anandamidu, zaobserwowano także u szczurów czuwających. Choć nie zostało to jednoznacznie udowodnione, to i w tym przypadku należy brać pod uwagę potencjalny udział receptorów waniloidowych TRPV1, gdyż odpowiedź ta nie była modyfikowana przez antagonistów receptorów kannabinoidowych CB1 i serotoninowych 5-HT3 odpowiednio AM 251 i azasetron [18].
MECHANIZM FAZY II
Dotąd najwięcej trudności sprawia wyjaśnienie mechanizmów odpowiedzialnych za indukowany anandamidem wzrost ciśnienia krwi. Bez wątpienia w odpowiedzi presyjnej wywołanej dożylnym podaniem anandamidu można wykluczyć udział układu kannabinergicznego, ponieważ faza II nie była modulowana przez antagonistę receptorów kannabinoidowych SR 141716A [49,80]. Nie stwierdzono także jej występowania po podaniu syntetycznych agonistów receptorów kannabinoidowych (np. WIN-55.212-2 czy CP-55.940; [39]). Odpowiedź presyjna nie ma również charakteru odruchowego, gdyż obustronna wagotomia, podanie metyloatropiny [38,80] czy odnerwienie baroreceptorów [79] nie wpływały na jej przebieg.
Wszystkie pozostałe spostrzeżenia dotyczące mechanizmu(- ów) odpowiedzialnych za powstawanie fazy II nie spotkały się z tak jednoznaczną akceptacją. Wynika to z dwóch powodów: po pierwsze, jak wykazały najnowsze badania, faza ta zależna jest od dwóch mechanizmów – ośrodkowego i obwodowego [38]; po drugie, dożylna iniekcja anandamidu prowadzi do złożonej trójfazowej odpowiedzi układu krążenia. Te współistniejące ze sobą fazy o przeciwstawnych kierunkach (I i III – spadek, II – wzrost ciśnienia krwi), wzajemnie na siebie oddziaływają. Jak zaobserwowaliśmy w naszych badaniach (dokładny opis w dalszej części pracy; [38]), zmiana amplitudy jednej z faz przyczynia się automatycznie do przeciwstawnej zmiany w wielkości fazy skierowanej w drugą stronę (np. wzrost lub spadek fazy III powodują odpowiednio spadek lub wzrost fazy II).
Niewątpliwie bardzo trudna do wyjaśnienia wydaje się np. rola układu współczulnego w mechanizmie odpowiedzialnym za powstawanie fazy II. Z jednej strony bowiem odpowiedź presyjna nie ulegała zmianie u szczurów odrdzenionych [38] lub po przecięciu rdzenia kręgowego na wysokości kręgów szyjnych [80]. Nie była ona także modyfikowana pod wpływem związku sympatolitycznego guanetydyny [38] lub nieswoistego antagonisty receptorów a1-/a2-adrenergicznych fentolaminy [80] – substancji, które hamowały zależną od układu współczulnego fazę III. Powyższe doświadczenia wskazują jednoznacznie na obwodowo umiejscowiony punkt uchwytu działania anandamidu. Jednak z drugiej strony wykazano, że wzrostowi ciśnienia krwi wywołanemu podaniem tego związku towarzyszyło przejściowe nasilenie aktywności neuronów w obszarze brzuszno-bocznym rdzenia przedłużonego (RVLM), strukturze odpowiedzialnej za toniczną aktywność układu współczulnego oraz wzrost aktywności włókien współczulnych nerwu trzewnego [79]. Okazało się także, że nieswoisty antagonista receptorów b1-b2-adrenergicznych propranolol oraz antagonista receptorów NMDA związek MK-801 hamowały – za pośrednictwem niezidentyfikowanych do chwili obecnej ośrodkowych mechanizmów – indukowany anandamidem wzrost ciśnienia krwi. Do zahamowania fazy II przez obydwa związki dochodziło bowiem jedynie u szczurów z zachowanym rdzeniem kręgowym, a nie stwierdzano takiego efektu u zwierząt odrdzenionych [38]. Biorąc pod uwagę, że dożylne podanie propranololu prowadziło do osłabienia uwalniania glutaminianu w RVLM szczurów uśpionych uretanem [60], a anandamid aktywował receptory NMDA w o.u.n. [23], można przyjąć, że istnieje duże prawdopodobieństwo oddziaływania anandamidu za pośrednictwem RVLM.
Rozważając omówione wyżej ośrodkowe działanie anandamidu, powstaje pytanie dlaczego faza presyjna obserwowana była nadal po uprzednim zastosowaniu związków sympatolitycznych (a po dożylnej iniekcji fentolaminy wystąpiło nawet jej nasilenie) bądź po przecięciu lub zniszczeniu rdzenia kręgowego? Niewątpliwie w tym przypadku obserwowana jest składowa obwodowa, a efekt ten jest wyraźny, gdyż wymienione na wstępie związki bądź procedury znoszą lub istotnie hamują działające w przeciwną stronę fazę I i III. Przykładem obwodowego działania anandamidu jest m.in. niewrażliwa na antagonistę receptorów kannabinoidowych CB1 AM 251, wyraźna odpowiedź presyjna u szczurów czuwających połączona ze wzrostem oporu w tętnicy krezkowej, nerkowej oraz łożysku naczyniowym tylnej kończyny [18]. Podobne działanie zanotowano u szczurów uśpionych pentobarbitalem, u których dochodziło do wzrostu oporu łożyska naczyniowego śledziony po podaniu anandamidu [17].
Jak wykazaliśmy w naszym laboratorium [38] składowa obwodowa wzrostu ciśnienia krwi jest prawdopodobnie związana z permisyjnym działaniem anandamidu na kanały wapniowe umiejscowione w mięśniówce naczyń krwionośnych. Zarówno u szczurów uśpionych uretanem jak i odrdzenionych dochodziło bowiem do zahamowania fazy presyjnej po dożylnym podaniu nifedypiny, czerwieni rutenowej oraz pentobarbitalu – związków blokujących kanały wapniowe typu L. Podsumowując, według najnowszych badań [38], złożony mechanizm odpowiedzialny za indukowany anandamidem wzrost ciśnienia krwi składa się z:
• wrażliwej na propranolol i MK-801 komponenty ośrodkowej, prawdopodobnie umiejscowionej w RVLM oraz
• wrażliwej na nifedypinę, pentobarbital i czerwień rutenową, zależnej od jonów wapnia, komponenty naczyniowej.
Nie można przy tym wykluczyć hipotezy, że anandamid działa za pośrednictwem obwodowo umiejscowionych receptorów waniloidowych. Podobnie jak faza I (odruchowa bradykardia i hipotensja) również faza II indukowana była bowiem nie tylko przez dożylną iniekcję anandamidu, ale także przez agonistę receptorów waniloidowych TRPV1 kapsaicynę [12,49]. Poza tym u myszy transgenicznych pozbawionych tych receptorów dochodziło do istotnej redukcji bądź zniesienia fazy presyjnej indukowanej podaniem anandamidu i kapsaicyny [61]. Jednak wzrost ciśnienia krwi po podaniu endogennego kannabinoidu u szczurów uśpionych uretanem był zahamowany przez czerwień rutenową, a nie przez swoistego antagonistę tych receptorów kapsazepinę [38]. Istnieje jednak prawdopodobieństwo potencjalnego udziału innego typu receptorów waniloidowych w działaniu presyjnym anandamidu. Byłoby to zgodne z hipotezą zaproponowaną przez naukowców z Australii, którzy oceniali zużycie tlenu oraz przepływ krwi przez naczynia krwionośne mięśni szkieletowych tylnej kończyny szczura. W przeprowadzonych doświadczeniach stwierdzono, że mniejsze stężenia kapsaicyny nasilają, a większe hamują zużycie tlenu, czemu w obydwu przypadkach towarzyszył wzrost ciśnienia perfuzyjnego [8,21]. Na podstawie powyższych wyników autorzy ci zaproponowali istnienie dwóch typów receptora waniloidowego nazwanych przez nich VN1 i VN2. Co ciekawe, wrażliwy na kapsaicynę receptor VN1 był hamowany przez kapsazepinę. Natomiast receptor VN2 charakteryzował się niewielkim powinowactwem zarówno do kapsaicyny jak i kapsazepiny. Wykazywał natomiast wyjątkowo dużą wrażliwość na działanie czerwieni rutenowej. Taka charakterystyka odpowiada receptorom VRL-1 i VRL-2 opisanym w najnowszej klasyfikacji receptorów waniloidowych [22].
MECHANIZM FAZY III
Najwięcej publikacji ukazało się na temat długotrwałej hipotensji wywołanej podaniem anandamidu. Niewątpliwie faza ta jest związana z pobudzeniem receptorów kannabinoidowych CB1. Przemawia za tym wiele faktów, potwierdzonych eksperymentalnie zarówno w warunkach in vivo jak i in vitro. Przede wszystkim wykazano, że zarówno anandamid, jak i syntetyczne kannabinoidy nie wywoływały fazy depresyjnej u myszy transgenicznych pozbawionych receptorów kannabinoidowych CB1 [29,41], a SR 141716A w sposób zależny od dawki hamował stymulowane przez te związki długotrwałą hipotensję oraz spadek oporu obwodowego w tętnicy krezkowej u uśpionych szczurów [17,40,80].
Gdzie są umiejscowione receptory CB1 odpowiedzialne za długotrwały spadek ciśnienia krwi? Niewątpliwie zaangażowany jest tu układ współczulny, bowiem zarówno fentolamina, guanetydyna jak i przecięcie rdzenia kręgowego na wysokości kręgów szyjnych całkowicie znosiły efekt przedłużonego spadku ciśnienia krwi [38,80]. Faza III nie występowała również u odrdzenionych szczurów [47] i królików [58]. Ponadto odpowiedź ta obserwowana była u zwierząt z nasiloną aktywnością układu współczulnego (uśpione i czuwające szczury z nadciśnieniem samoistnym). Nie zanotowano jej natomiast u normotensyjnych szczurów czuwających [18,19,40].
Receptory kannabinoidowe CB1 są umiejscowione zarówno w ośrodkowej, jak i obwodowej części układu współczulnego, a budowa chemiczna ligandów kannabinoidowych umożliwia im przechodzenie przez barierę krew-mózg. Powstało więc pytanie, która część układu autonomicznego, ośrodkowa czy obwodowa jest odpowiedzialna za długotrwały spadek ciśnienia krwi? Jak się okazało jest to zależne od gatunku badanego zwierzęcia. Nie stwierdzono żadnych zmian w parametrach układu krążenia po dokomorowym podaniu D9-THC bądź anandamidu odpowiednio uśpionym kotom [82] i szczurom [79] lub WIN-55.212-2 do jądra pasma samotnego lub RVLM uśpionym szczurom [57]. Również dożylne podanie anandamidu szczurom z odnerwionymi baroreceptorami nie modulowało aktywności przedwspółczulnych neuronów w RVLM [79]. Natomiast dośrodkowa iniekcja D9-THC uśpionym psom wywoływała zarówno hipotensję jak i bradykardię [6], a ośrodkowe podanie CP-55.940 i WIN-55.212-2 czuwającym królikom zwiększało, w sposób wrażliwy na SR 141716A, aktywność układu współczulnego i poziom noradrenaliny w surowicy krwi [58]. Z kolei u odrdzenionych szczurów [47] i królików [58] udowodniono, że WIN-55.212-2 i CP-55.940 hamowały w sposób zależny od dawki wzrost ciśnienia krwi i/lub poziom noradrenaliny wywołany elektryczną stymulacją przedzwojowych włókien współczulnych. Działanie to zachodziło za pośrednictwem presynaptycznych receptorów CB1 umiejscowionych na zakończeniach włókien współczulnych, gdyż było hamowane przez SR 141716A, a badani agoniści nie modyfikowali wzrostu ciśnienia krwi zachodzącego pod wpływem egzogennej noradrenaliny lub fenylefryny [47,56,57,63,79].
W doświadczeniach in vitro wykazano, że anandamid rozszerzał izolowane naczynia krwionośne m.in. żyły odpiszczelowej człowieka, tętnicy szyjnej szczura, tętnicy głównej świnki morskiej, izolowanej tętnicy wątrobowej szczura, tętnicy wieńcowej wołu, tętnicy krezkowej szczura i tętnicy mózgowej kota. Działania takiego nie stwierdzono natomiast w przypadku izolowanej tętnicy wieńcowej i aorty szczura [szczegółowa literatura w pracy poglądowej 70]. Jak zaznaczono na ryc. 4 prowadzące do długotrwałej hipotensji działanie rozszerzające naczynia anandamidu może wynikać z jego wpływu na nerwy współczulne, okołonaczyniowe włókna czuciowe, śródbłonek lub mięśnie gładkie naczynia. Sugeruje się przy tym, że związek ten może działać nie tylko za pośrednictwem receptorów kannabinoidowych i waniloidowych, ale także innych mechanizmów.
Ryc. 4. Potencjalne miejsca działania kannabinoidów w układzie naczyniowym; CB1 – receptor kannabinoidowy typu pierwszego, TRPV1 – receptor waniloidowy typu pierwszego, A-R – hipotetyczny śródbłonkowy „receptor anandamidowy”, NE – noradrenalina, CGRP – peptyd pochodny genu kalcytoninowego, SP-substancja P, AEA – anandamid

Wykazane w warunkach in vitro działanie naczyniorozszerzające anandamidu wynikające z pobudzenia receptorów waniloidowych omówiono wcześniej przy opisywaniu fazy I. Z czasem okazało się, że naczyniorozszerzające receptory waniloidowe TRPV1 biorą udział, oprócz receptorów kannabinoidowych CB1 w powstawaniu długotrwałej hipotensji. Okazało się bowiem, że zarówno SR 141716A, jak i kapsazepina są niezbędne do zahamowania odpowiedzi wywołanej dokanałowym podaniem anandamidu lub dożylną iniekcją metanandamidu odpowiednio uśpionym szczurom normotensyjnym [9] i czuwającym z nadciśnieniem samoistnym [43]. Jak wykazano dodatkowo u zwierząt z nadciśnieniem samoistnym, dochodziło przy tym do uwalniania endogennego CGRP z okołonaczyniowych włókien czuciowych [43].
Jak zaznaczono na ryc. 4, anandamid może nie tylko pobudzać bezpośrednio receptory waniloidowe, ale także – podobnie jak inne kannabinoidy – hamować uwalnianie neuroprzekaźników z okołonaczyniowych włókien czuciowych w wyniku aktywacji receptorów CB1. Ten ostatni mechanizm sugerują wyniki badań, w których zaobserwowano, że anandamid i metanandamid zapobiegały (w sposób wrażliwy na SR 141716A) procesowi wywołanego kapsaicyną wynaczynienia w tylnej łapie szczura [72]. Z kolei niemający powinowactwa do receptorów waniloidowych kannabinoid HU-210 hamował elektrycznie stymulowany, a będący wynikiem zmniejszenia uwalniania CGRP z okołonaczyniowych włókien czuciowych, rozkurcz izolowanej tętnicy krezkowej szczura [33]. Brak jego wpływu na relaksację wywołaną podaniem egzogennego CGRP potwierdził jednoznacznie jego presynaptyczny punkt uchwytu działania.
Podsumowując, anandamid, działając na nerwy czuciowe może działać zarówno pobudzająco (receptory TRPV1) jak i hamująco (receptory CB1) [67]. Nie wiadomo jednoznacznie jaka jest rola fizjologiczna ambiwalentnej natury tego związku. Przypuszcza się, że ma ona znaczenie w niektórych stanach patologicznych, kiedy to stężenie endokannabinoidów w tkankach zmienionych chorobowo znacznie wzrasta. Anandamid wykazuje większe powinowactwo do receptorów kannabinoidowych niż waniloidowych, stąd w warunkach fizjologicznych aktywowane są tylko receptory kannabinoidowe, co jak się przypuszcza zapobiega przewodzeniu „zbędnych” informacji do ośrodkowego układu nerwowego. Natomiast w warunkach patofi zjologicznych, stężenie anandamidu wzrasta do poziomu zdolnego pobudzić receptory waniloidowe. W wyniku tego przewodzona jest do ośrodka informacja o chorobowo zmienionych tkankach. Tak więc anandamid działałby jak zależny od stężenia hamująco-pobudzający integrator informacji bólowej [78].
Od rozpoczęcia badań nad kannabinoidami ukazały się prace sugerujące, że związki te mogą uwalniać różne wazoaktywne substancje ze śródbłonka lub być przezeń uwalniane (anandamid), działając jako autokrynny hormon [10,15]. Zwrócono m.in. uwagę na potencjalny udział tlenku azotu. Okazało się, że działanie naczyniorozszerzające anandamidu zostało zahamowane po zniszczeniu śródbłonka tętnicy wieńcowej wołu [66] lub uprzednim zastosowaniu inhibitora syntazy tlenku azotu, estru metylowego Nw-nitro-L-argininy (L-NAME) (tętnica nerkowa szczura; [10]). Ponadto zaobserwowano zachodzący pod wpływem endogennego kannabinoidu wzrost poziomu syntazy tlenku azotu w hodowli izolowanych komórek śródbłonka żyły pępkowej człowieka [45] i komórek śródbłonka tętnicy nerkowej szczura [10], a podwyższenie stężenia tlenku azotu w izolowanej ludzkiej żyle odpiszczelowej, tętnicy piersiowej i fragmentach prawego przedsionka. Proces ten hamowany był zarówno przez L-NAME jak i SR 141716A [4]. Powyższych obserwacji nie potwierdzono natomiast u uśpionych myszy, u których podanie L-NAME nie modulowało hipotensyjnego działania anandamidu [36].
W komórkach mięśni gładkich naczyń krwionośnych wykazano istnienie wielu kanałów jonowych, których aktywacja lub inaktywacja prowadzi do zmiany polaryzacji miocytów. Następstwem tego jest skurcz lub rozkurcz łożyska naczyniowego. Jak się okazało, anandamid może modulować funkcje niektórych z nich w sposób pośredni, w wyniku aktywacji receptorów kannabinoidowych lub bezpośrednio oddziaływając na samo białko kanału.
W 1996 roku opublikowano interesującą hipotezę sugerującą, że anandamid może pełnić funkcje śródbłonkowego czynnika hiperpolaryzującego (EDHF [69,71]). Oparto ją na spostrzeżeniach, że zachodzące w obecności inhibitorów syntazy tlenku azotu i cytochromu P-450 klotrimazolu, rozszerzenie izolowanych tętnic krezkowej oraz wieńcowej szczura wywołane podaniem EDHF (karbachol i jonofor wapniowy) hamowane było przez SR 141716A. Z drugiej strony indukowane podaniem anandamidu działanie relaksacyjne było osłabiane zarówno przez SR 141716A, jak i duże stężenie jonów potasu [69,89]. Z czasem pojawiły się jednak prace przeczące przedstawionej powyżej teorii. Wykazano, że relaksacja tętnicy krezkowej szczura nie była hamowana przez SR 141716A [65], a hiperpolaryzacja komórek mięśni gładkich wywołana przez anandamid i EDHF angażowała inny rodzaj kanałów potasowych [7,92]. Z kolei badania na tętnicy wieńcowej wołu udowodniły, że to nie anandamid lecz jego metabolity powodowały zależny od śródbłonka rozkurcz naczynia [66]. Anandamid rozkurczał także tętnice mózgową [13] i krezkową szczura [16] w sposób wrażliwy na indometacynę i diklofenak, co świadczyło o oddziaływaniu jego metabolitów. Inhibitory cyklooksygenazy nie modyfikowały natomiast działania relaksacyjnego anandamidu, np. w tętnicy wieńcowej szczura [91].
Anandamid może też m.in. pobudzając receptory kannabinoidowe CB1 hamować dokomórkowy prąd wapniowy poprzez dihydropirydynowe kanały typu L. Wykazano to na rozkurczanych przez anandamid i WIN-55.212-2 izolowanych segmentach tętnicy mózgowej kota, w których dochodziło dodatkowo do zahamowania dokomórkowego prądu wapniowego w sposób wrażliwy na SR 141716A [20]. Z kolei w badaniach z użyciem izolowanych fragmentów błon komórkowych mięśni szkieletowych królika wykazano, że ten endogenny kannabinoid bezpośrednio oddziaływał na białko kanału wapniowego typu L [76]. Jak się okazało, rozkurcz izolowanej tętnicy krezkowej szczura pod wpływem anandamidu wynikał zarówno z jego oddziaływania na receptory waniloidowe i kannabinoidowe jak i bezpośredniego hamowania napływu jonów wapniowych do komórki [26]. Co ciekawe, po usunięciu zewnątrzkomórkowego wapnia anandamid kurczył izolowaną tętnicę krezkową szczura w sposób niewrażliwy na SR 141716A [90].
Kolejne miejsce oddziaływania anandamidu to jeszcze wciąż niesklonowany, hipotetyczny śródbłonkowy „receptor anandamidowy” (zaznaczony jako A-R na ryc. 4). Jego pobudzenie pod wpływem anandamidu (ale nie D9-THC, WIN-55.212-2 i HU-210) prowadziło do zależnego od śródbłonka rozszerzenia izolowanych tętnic krezkowych pochodzących od myszy transgenicznych pozbawionych receptorów CB1 i CB1/CB2. Powyższe działanie było blokowane przez SR 141716A. Natomiast pozostawał niewrażliwy na AM 251 i AM 630 (bardziej swoistych antagonistów receptorów odpowiednio CB1 i CB2) oraz inhibitory syntazy tlenku azotu, cyklooksygenazy i receptora waniloidowego TRPV1 [30]. Do jego zahamowania dochodziło pod wpływem toksyny krztuśca [59], co świadczyło o działaniu anandamidu przez receptor sprzęgnięty z białkiem G. Dalsze badania dowiodły, że śródbłonkowy „receptor anandamidowy” jest również aktywowany przez nietypowy kannabidiol (abnormal cannabidiol; abn-CBD) – związek pozbawiony działania psychotycznego [30]. Jak się okazało dodatkowo, kannabidiol hamował relaksacyjne działanie zarówno anandamidu jak i nietypowego kannabidiolu, co dowodzi, że anandamid i nietypowy kannabidiol działają przez ten sam, wspólny receptor.
Podobnie jak w przypadku długotrwałej hipotensji, towarzyszący jej spadek częstości akcji serca wywołany endo- i egzokannabinoidami jest związany z pobudzeniem receptorów CB1. Udowodniono bowiem, że bradykardia wywołana dożylnym podaniem D9-THC, WIN-55.212-2, CP-55.940, anandamidu i 2-AG (2-arachidonyloglicerolu) była hamowana przez antagonistę receptorów kannabinoidowych CB1, SR 141716A [39] i nie występowała u myszy transgenicznych pozbawionych tych receptorów [29,41].
Odpowiedzialne za spadek częstości akcji serca receptory CB1 mogą być umiejscowione ośrodkowo, przy czym stwierdzono tu wyraźne różnice gatunkowe. Ośrodkowe podanie D9-THC uśpionym psom [6], kotom [82] a WIN-55.212-2 czuwającym królikom [58] prowadziło do spadku częstości akcji serca. Takiej odpowiedzi nie zaobserwowano natomiast u uśpionych szczurów po iniekcji WIN-55.212-2 [57] oraz anandamidu [79] w okolicę jądra pasma samotnego i RVLM.
Badania przeprowadzone na odrdzenionych szczurach [50,57] i królikach [56] wykazały z kolei, że w działaniu kannabinoidów biorą udział obwodowe receptory kannabinoidowe CB1 umiejscowione presynaptycznie na zakończeniach włókien współczulnych. W obu przypadkach WIN- 55.212-2 i CP-55.940 hamowały bowiem w sposób zależny od SR 141716A neurogenną tachykardię nie wpływając przy tym na wzrost częstości akcji serca wywołany dożylnym podaniem izoprenaliny. Jak zaobserwowano w analogicznych doświadczeniach bradykardia wywołana elektryczną stymulacją nerwu błędnego była hamowana wskutek pobudzenia presynaptycznych receptorów CB1 u odrdzenionych królików [56], ale nie szczurów [50].
Obecność hamujących presynaptycznych receptorów CB1 na zakończeniach włókien współczulnych unerwiających serce została potwierdzona w badaniach in vitro. Wykazano w nich, że agoniści tych receptorów (m.in. anandamid, HU- 210 bądź WIN-55.212-2 i CP-55.940) zmniejszali w sposób zależny od antagonistów (tj. AM 251 i SR 141716A) uwalnianie znakowanej trytem noradrenaliny z elektrycznie stymulowanych, izolowanych serc [37] lub przedsionków [28] szczura oraz fragmentów ludzkich przedsionków [53].
UDZIAŁ ANANDAMIDU W PATOLOGII UKŁADU KRĄŻENIA
W warunkach fizjologicznych endogenny układ kannabinergiczny nie ma dużego znaczenia w regulacji układu krążenia. Zaobserwowano bowiem jedynie pewną tendencję do około 18% wzrostu poziomu noradrenaliny w obecności antagonisty receptorów kannabinoidowych CB1 SR141716A [57] oraz zaledwie niewielki wzrost ciśnienia pod wpływem AM 404, inhibitora białka transportującego anandamid do wnętrza komórki [5]. Jednak w pozostałych pracach nie stwierdzono żadnego wpływu antagonistów receptorów kannabinoidowych na wyjściową wartość ciśnienia tętniczego krwi [17,29,39,47,50,63]. Świadczy to jednoznacznie o braku istotnego udziału endokannabinoidów w utrzymywaniu ciśnienia krwi.
Sytuacja wygląda zupełnie inaczej w warunkach patologicznych. Wykazano bowiem, że anandamid i 2-AG są wydzielane z krążących we krwi monocytów i płytek (ryc. 4) w takich stanach patologicznych jak szok krwotoczny [85] i septyczny [81,87], marskość wątroby [1,74] i zawał mięśnia sercowego [83] prowadzące do nagłego spadku ciśnienia krwi i śmierci. Co ciekawe, do długotrwałej hipotensji dochodziło również u zdrowych szczurów, którym przetoczono płytki i makrofagi pobrane od zwierząt traktowanych wcześniej LPS-em, co obok badań spektralnych jednoznacznie wskazuje na źródło endogennych kannabinoidów [81]. Także u pacjentów z posocznicą poziom anandamidu w surowicy krwi wzrastał cztero-, a 2-AG trzykrotnie w porównaniu ze zdrowymi ochotnikami [88]. Jak wykazali Maccarrone i wsp. [46] lipopolisacharyd (LPS) podnosił poziom anandamidu w ludzkich limfocytach poprzez hamowanie ekspresji genu kodującego FAAH. Ciekawe jest to, że obserwowana na modelach zwierzęcych nagła, powstała w stanie szoku hipotensja, nie była modulowana przez L-NAME, co wyklucza udział tlenku azotu w tym procesie. Do całkowitego powrotu do wartości wyjściowej (a nawet podwyższenia) spadku ciśnienia krwi, powstałego pod wpływem wymienionych wyżej warunków wstrząsowych dochodziło w obecności SR 141716A. Co ważne, zaobserwowano dodatkowo wzrost gęstości receptorów CB1 w śródbłonku naczyniowym [1], a SR 141716A podnosił ciśnienie perfuzyjne jedynie w mających zachowany śródbłonek tętnicach krezkowych zwierząt poddanych wstrząsowi [86]. Z kolei zastosowanie HU-210, nieselektywnego agonisty receptorów kannabinoidowych zapobiegało dysfunkcji śródbłonka i hipotensji u szczurów z zastoinową niewydolnością serca [84]. Nie wiadomo jednak, czy endokannabinoidy działają protekcyjnie w wymienionych stanach, gdyż w obecności SR 141716A dochodziło wprawdzie do zniesienia hipotensji powstałej w szoku kardiogennym, ale jednocześnie zwiększała się śmiertelność zwierząt [83]. Do końca niepewna też jest rola receptorów kannabinoidowych CB1 we wstrząsie. Możliwe, że jest tutaj zaangażowany omówiony wyżej „śródbłonkowy” receptor anandamidu. Okazało się bowiem, że w przeciwieństwie do SR 141716A jego analog, AM 251 nie wpływał na przeżywalność szczurów z indukowanym szokiem kardiogennym [83], a hipotensja wywołana LPS-em odwracana była przez SR 141716A zarówno u myszy kontrolnych, jak i pozbawionych obu receptorów kannabinoidowych [2].
Niewykluczone, że w przyszłości będzie się też większą rolę wiązać z tym, że anandamid - agonista receptorów waniloidowych TRPV1 stymuluje odruch Bezolda-Jarischa. Do związanego z nim odruchowego spadku częstości akcji serca i ciśnienia krwi dochodzi bowiem m.in. w czasie omdlenia wazowagalnego, niedotlenienia i zawału mięśnia sercowego, zwłaszcza tylno-dolnej ściany lewej komory, a także podczas badań koronarograficznych pod wpływem podawanego kontrastu [34]. Ponieważ receptory waniloidowe są umiejscowione w przeważającej części na włóknach czuciowych [22], tłumaczyć to może również uczucie bólu w klatce piersiowej na jaki skarżą się pacjenci podczas zawału.
WYKORZYSTANIE KANNABINOIDÓW W TERAPII. PERSPEKTYWY NA PRZYSZŁOŚĆ
Uwzględniając kompleksowy, dobrze zbadany, wpływ egzogennych kannabinoidów na organizm człowieka, ich zastosowanie jest prawdopodobne w terapii takich schorzeń jak choroba Parkinsona, Hutchingtona i Tourette’a, w terapii stwardnienia rozsianego, epilepsji i schizofrenii, jako związki stymulujące apetyt u chorych w stanie wyniszczenia towarzyszącego AIDS i chorobom nowotworowym. Działają przeciwwymiotnie i przeciwbólowo, obniżają ciśnienie śródgałkowe, a także wywołują apoptozę komórek nowotworowych [52]. Niestety, dotychczasowe badania kliniczne dowodzą, że działania niepożądane kannabinoidów znacznie przewyższają ich potencjalną wartość terapeutyczną. Dlatego też wydaje się mało prawdopodobne aby w niedalekiej przyszłości kannabinoidy znalazły kliniczne zastosowanie w leczeniu powyższych stanów chorobowych [55].
W fazie badań klinicznych znajduje się wprawdzie antagonista receptorów kannabinoidowych SR 141716A (rimonabant), który wykazuje pewną skuteczność w leczeniu otyłości i uzależnienia od nikotyny [42], a dwa preparaty kannabinoidowe [Merinol® (dronabinol) i Cesamet® (nabilone)] dopuszczono już jako związki przeciwwymiotne do obrotu na rynkach w USA i Wielkiej Brytanii. Jednak, jak wskazują badania, ostatnie dwa preparaty nie przewyższają skutecznością leków dotychczas stosowanych, a nawet działają od nich słabiej.
W tym świetle coraz większe nadzieje wiąże się z wykorzystaniem kannabinoidów w leczeniu tych schorzeń, w których mechanizmy patofizjologiczne ściśle korelują z układem endokannabinergicznym, np. wspomniany szok krwotoczny, kardiogenny czy septyczny. Dokładne poznanie funkcji endokannabinoidów w układzie krążenia może mieć więc potencjalne znaczenie w przyszłości w rozpoznawaniu, zapobieganiu i leczeniu tych schorzeń.
PIŚMIENNICTWO
[1] Batkai S., Jarai Z., Wagner J.A., Goparaju S.K., Varga K., Liu J., Wang L., Mirshahi F., Khanolkar A.D., Makriyannis A., Urbaschek R., Garcia N., Sanyal A.J., Kunos G.: Endocannabinoids acting at vascular CB1 receptors mediate the vasodilated state in advanced liver cirrhosis. Nat. Med., 2001; 7: 827-832
[PubMed]  
[2] Batkai S., Pacher P., Jarai Z., Wagner J.A., Kunos G.: Cannabinoid antagonist SR141716 inhibits endotoxic hypotension by a cardiac mechanism not involving CB1 or CB2 receptors. Am. J. Physiol. Heart Circ. Physiol., 2004; 287: H595-H600
[PubMed]  
[3] Berdyshev E.V.: Cannabinoid receptors and the regulation of immune response. Chem. Phys. Lipids, 2000; 108: 169-190
[PubMed]  
[4] Bilfinger T.V., Salzet M., Fimiani C., Deutsch D.G., Tramu G., Stefano G.B.: Pharmacological evidence for anandamide amidase in human cardiac and vascular tissues. Int.J. Cardiol., 1998; 64 (Suppl.1): S15 -S22
[PubMed]  
[5] Calignano A., La Rana G., Beltramo M., Makriyannis A., Piomelli D.: Potentiation of anandamide hypotension by the transport inhibitor, AM404. Eur. J. Pharmacol., 1997; 337: R1-R2
[PubMed]  
[6] Cavero I., Solomon T., Buckley J.P., Jandhyala B.S.: Studies on the hypotensive activity of (-)-D9-trans-tetrahydrocannabinol in anesthetized dogs. Res. Commun. Chem. Pathol. Pharmacol., 1973; 6: 527-540
[PubMed]  
[7] Chataigneau T., Feletou M., Thollon C., Villeneuve N., Vilaine J.P., Duhault J., Vanhoutte P.M.: Cannabinoid CB1 receptor and endothelium-dependent hyperpolarization in guinea-pig carotid, rat mesenteric and porcine coronary arteries. Br. J. Pharmacol., 1998; 123: 968-974
[PubMed]  
[8] Colquhoun E.Q., Eldershaw T.P., Bennett K.L., Hall J.L., Dora K.A., Clark M.G.: Functional and metabolic evidence for two different vanilloid (VN1 and VN2) receptors in perfused rat hindlimb. Life Sci., 1995; 57: 91-102
[PubMed]  
[9] del Carmen Garcia M., Adler-Graschinsky E., Celuch S.M.: Hypotensive effect of anandamide through the activation of CB1 and VR1 spinal receptors in urethane-anesthetized rats. Naunyn-Schmiedeberg's Arch. Pharmacol., 2003; 368: 270-276
[PubMed]  
[10] Deutsch D.G., Goligorsky M.S., Schmid P.C., Krebsbach R.J., Schmid H.H., Das S.K., Dey S.K., Arreaza G., Thorup C., Stefano G., Moore L.C.: Production and physiological actions of anandamide in vasculature of the rat kidney. J. Clin. Invest., 1997; 100: 1538-1546
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[11] Devane W.A., Hanuç L., Breuer A., Pertwee R.G., Stevenson L.A., Griffin G., Gibson D., Mandelbaum A., Etinger A., Mechoulam R.: Isolation and structure of brain constituent that binds the cannabinoid receptor. Science, 1992; 258: 1946-1949
[PubMed]  
[12] Donnerer J., Lembeck F.: Analysis of the effects of intravenously injected capsaicin in rat. Naunyn-Schmiedeberg's Arch. Pharmacol., 1982; 320: 54 - 57
[PubMed]  
[13] Ellis E.F., Moore S.F., Willoughby K.A.: Anandamide and D9-THC dilation of cerebral arterioles is blocked by indomethacin. Am. J. Physiol. Heart Circ., 1995; 269: H1859-H1864
[PubMed]  
[14] Felder C.C., Nielsen A., Briley E.M., Palkovits M., Priller J., Axelrod J., Nguyen D.N., Richardson J.M., Riggin R.M., Koppel G.A., Paul S.M., Becker G.W.: Isolation and measurement of the endogenous cannabinoid receptor agonist, anandamide, in brain and peripheral tissues of human and rat. FEBS Lett., 1996; 393: 231-235
[PubMed]  
[15] Fimiani C., Mattocks D., Cavani F., Salzet M., Deutsch D.G., Pryor S., Bilfinger T.V., Stefano G.B.: Morphine and anandamide stimulate intracellular calcium transients in human arterial endothelial cells: coupling to nitric oxide release. Cell Signal., 1999; 11: 189-193
[PubMed]  
[16] Fleming I., Schermer B., Popp R., Busse R.: Inhibition of the production of endothelium-derived hyperpolarizing factor by cannabinoid receptor agonists. Br. J. Pharmacol., 1999; 126: 949-960
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[17] Garcia N., Jarai Z., Mirshahi F., Kunos G., Sanyal Arunaj J.: Systemic and portal hemodynamic effects of anandamide. Am. J. Physiol. Gastrointest. Liver Physiol., 2001; 280: G14 - G20
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[18] Gardiner S.M., March J.E., Kemp P.A., Bennett T.: Complex regional haemodynamic effects of anandamide in conscious rats. Br. J. Pharmacol., 2002; 135: 1889-1896
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[19] Gardiner S.M., March J.E., Kemp P.A., Bennett T.: Influence of the CB1 receptor antagonist, AM 251, on the regional haemodynamic effects of WIN-5512-2 or HU 210 in conscious rat. Br. J. Pharmacol., 2002; 136: 581-587
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[20] Gebramedhin D., Lange A.R., Campbell W.B., Hillard C.J., Harder D.R.: Cannabinoid CB1 receptor of cat cerebral arterial muscle functions to inhibit L-type Ca2+ channel current. Am. J. Physiol., 1999; 279: H2085-H2093
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[21] Griffiths C.D., Eldershow T.P.D., Geraghty D.P., Hall J.L., Colquhoun E.Q.: Capsaicin-induced biphasic oxygen uptake in rat muscle: antagonism by capsazepine and ruthenium red provides further evidence for peripheral vanilloid receptor subtypes (VN1/VN2). Life Sci., 1996; 59: 105-117
[PubMed]  
[22] Gunthorpe M.J., Benham C.D., Randall A., Davis J.B.: The diversity in the vanilloid (TRPV) receptor family of ion channels. Trends Pharmacol. Sci., 2002; 23: 183-191
[PubMed]  
[23] Hampson A.J., Bornheim L.M., Scanziani M., Yost C.S., Gray A.T., Hansen B.M., Leonoudakis D.M., Bickler P.E.: Dual effects of anandamide on NMDA receptor-mediated responses and neurotransmission J. Neurochem., 1998; 70: 671-676
[PubMed]  
[24] Harris D., McCulloch A.I., Kendall D.A., Randall M.D.: Characterization of vasorelaxant responses to anandamide in the rat mesenteric arterial bed. J. Physiol., 2002; 539: 893-902
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[25] Hiley C.R., Ford W.R.: Cannabinoid pharmacology in the cardiovascular system: potential protective mechanisms through lipid signalling. Biol. Rev. Camb. Philos. Soc., 2004; 79: 187-205
[PubMed]  
[26] Ho W.S., Hiley C.R.: Endothelium-independent relaxation to cannabinoids in rat-isolated mesenteric artery and role of Ca2+ influx. Br. J. Pharmacol., 2003; 139: 585-597
[PubMed]  
[27] Hogestatt E.D., Zygmunt P.M.: Cardiovascular pharmacology of anandamide. Prostaglandins Leukot. Essent. Fatty Acids, 2002; 66: 343-351
[PubMed]  
[28] Ishac E.J., Jiang L., Lake K.D., Varga K., Abood M.E., Kunos G.: Inhibition of exocytotic noradrenaline release by presynaptic cannabinoid CB1 receptors on peripheral sympathetic nerves. Br. J. Pharmacol., 1996; 118: 2023-2028
[PubMed]  
[29] Jarai Z., Wagner J.A., Goparaju S.K., Wang L., Razdan R.K., Sugiura T., Zimmer A.M., Bonner T.I., Zimmer A., Kunos G.: Cardiovascular effects of 2-arachidonyl glycerol in anesthetized mice. Hypertension, 2000; 2: 679-684
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[30] Jarai Z., Wagner J.A., Varga K., Lake K., Compton D.R., Martin B.R., Zimmer A.M., Bonner T.I., Buckley N.E., Mezey E., Razdan R.K., Zimmer A., Razdan G.: Cannabinoid-induced mesenteric vasodilation through an endothelial site distinct from CB1 or CB2 receptors. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 1999; 96: 14136-14141
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[31] Jones R.T.: Cardiovascular system effects of marijuana. J. Clin. Pharmacol., 2002; 42 (suppl. 11): 58S-63S
[PubMed]  
[32] Kagaya M., Lamb J., Robbins J., Page C.P., Spina D.: Characterization of the anandamide induced depolarization of guinea-pig isolated vagus nerve. Br. J. Pharmacol., 2002; 137: 39-48
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[33] Kawasaki H., Takasaki K., Saito A., Goto K.: Calcitonin gene-related peptide acts as a novel vasodilator neurotransmitter in mesenteric resistance vessels of the rat. Nature, 1988; 335: 164-167
[PubMed]  
[34] Kinsella S.M., Tuckey J.P.: Perioperative bradycardia and asystole: relationship to vasovagal syncope and the Bezold-Jarisch reflex. Br. J. Anaesth., 2001; 86: 859-868
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[35] Kumar R.N., Chambers W.A., Pertwee R.G.: Pharmacological actions and therapeutic uses of cannabis and cannabinoids. Anaesthesia, 2001; 56: 1059-1068
[PubMed]  
[36] Kunos G., Jarai Z., Varga K., Liu J., Wang L., Wagner J.A.: Cardiovascular effects of endocannabinoids - the plot thickens. Prostaglandins Other Lipid Mediat., 2000; 61: 71-84
[PubMed]  
[37] Kurihara J., Nishigaki M., Suzuki S., Okubo Y., Takata Y., Nakane S., Sugiura T., Waku K., Kato H.: 2-Arachidonoylglycerol and anandamide oppositely modulate norepinephrine release from the rat heart sympathetic nerves. Jpn. J. Pharmacol., 2001; 87: 93-96
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[38] Kwolek G., Zakrzeska A., Schlicker E., Gothert M., Godlewski G., Malinowska B.: Central and peripheral components of the pressor effect of anandamide in urethane-anaesthetized rats. Br. J. Pharmacol., 2005 (w druku)
[PubMed]  
[39] Lake K.D., Compton D.R., Varga K., Martin B.R., Kunos G.: Cannabinoid-induced hypotension and bradycardia in rats is mediated by CB1-like receptors. J. Pharmacol. Exp. Ther., 1997; 281: 1030-1037
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[40] Lake K.D., Martin B.R., Kunos G., Varga K.: Cardiovascular effects of anandamide in anesthetized and conscious normotensive and hypertensive rats. Hypertension, 1997; 29: 1204-1210
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[41] Ledent C., Valverde O., Cossu G., Petitet F., Aubert J.F., Beslot F., Bohme G.A., Imperato A., Pedrazzini T., Roques B.P., Vassart G., Fratta W., Parmentier M.: Unresponsiveness to cannabinoids and reduced addictive effects of opiates in CB1 receptor knockout mice. Science, 1999; 283: 401-404
[PubMed]  
[42] Le Fur G.: Pharmacology of cannabinoid receptor antagonists-possible therapeutic applications. Fundam. Clin. Pharmacol., 2004;18 (suppl. 1): 9
[PubMed]  
[43] Li J., Kaminski N.E., Wang D.H.: Anandamide-induced depressor effect in spontaneously hypertensive rats: role of the vanilloid receptor. Hypertension, 2003; 41: 757-762
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[44] Lin Y.S., Lee L.: Stimulation of pulmonary vagal C-fibres by anandamide in anaesthetized rats: role of vanilloid type 1 receptors. J. Physiol., 2002; 539: 947-955
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[45] Maccarrone M., Bari M., Lorenzon T., Bisogno T., Di Marzo V., Finazzi-Agro A.: Anandamide uptake by human endothelial cells and its regulation by nitric oxide. J. Biol. Chem., 2000; 275: 13484-13492
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[46] Maccarrone M., De Petrocellis L., Bari M., Fezza F., Salvati S., Di Marzo V., Finazzi-Agro A.: Lipopolysaccharide downregulates fatty acid amide hydrolase expression and increases anandamide levels in human peripheral lymphocytes. Arch. Biochem. Biophys., 2001; 393: 321-328
[PubMed]  
[47] Malinowska B., Godlewski G., Bucher B., Schlicker E.: Cannabinoid CB1 receptor-mediated inhibition of the neurogenic vasopressor response in the pithed rat. Naunyn-Schmiedeberg's Arch. Pharmacol., 1997; 356: 197-202
[PubMed]  
[48] Malinowska B., Gothert M., Godlewski G., Wróbel B., Bonisch H., Buczko W.: Inhibitory effects of ethanol on 5-hydroksytryptamine-induced Bezold-Jarisch reflex-involvement of periferal 5-HT3 receptors. Eur. J. Pharmacol., 1995; 293: 71-76
[PubMed]  
[49] Malinowska B., Kwolek G., Gothert M.: Anandamide and methanandamide induce both vanilloid VR1- and cannabinoid CB1 receptor-mediated changes in heart rate and blood pressure in anaesthetized rats. Naunyn-Schmiedeberg's Arch. Pharmacol., 2001; 364: 562-569
[PubMed]  
[50] Malinowska B., Piszcz J., Koneczny B., Hryniewicz A., Schlicker E.: Modulation of the cardiac autonomic transmission of pithed rats by presynaptic opioid OP4 and cannabinoid CB1 receptors. Naunyn-Schmiedeberg's Arch. Pharmacol., 2001; 364: 233-241
[PubMed]  
[51] Matsuda L.A., Lolait S.J., Brownstein M.J., Young A.C., Bonner T.I.: Structure of cannabinoid receptor and functional expression of the cloned cDNA. Nature, 1990; 346: 561-564
[PubMed]  
[52] Mechoulam R.: Recent advantages in cannabinoid research. Forsch. Komplementarmed., 1999; 6 (suppl. 3): 16-20
[PubMed]  
[53] Molderings G.J., Likungu J., Gothert M.: Presynaptic cannabinoid and imidazoline receptors in the human heart and their potential relationship. Naunyn Schmiedeberg's Arch. Pharmacol., 1999; 360: 157-164
[PubMed]  
[54] Munro S., Thomas K.L., Abu-Shaar M.: Molecular characterization of a peripheral receptor for cannabinoids. Nature, 1993; 365: 61-65
[PubMed]  
[55] Nava F.: Cannabinoids: don't use them without a medical prescription! Trends Pharmacol. Sci., 2001; 22: 13-14
[PubMed]  
[56] Niederhoffer N., Hansen H.H., Fernandez-Ruiz J.J., Szabo B.: Effects of cannabinoids on adrenaline release from adrenal medullary cells. Br. J. Pharmacol., 2001; 134: 1319-1327
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[57] Niederhoffer N., Schmid K., Szabo B.: The peripheral sympathetic nervous system is the major target of cannabinoids in eliciting cardiovascular depression. Naunyn-Schmiedeberg's Arch. Pharmacol., 2003; 367: 434-443
[PubMed]  
[58] Niederhoffer N., Szabo B.: Effect of the the cannabinoid receptor agonist WIN 55212-2 on sympathetic cardiovascular regulation. Br. J. Pharmacol., 1999; 126: 457-466
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[59] Offertaler L., Mo F.M., Batkai S., Liu J., Begg M., Razdan R.K., Martin B.R., Bukoski R.D., Kunos G.: Selective ligands and cellular effectors of a G protein-coupled endothelial cannabinoid receptor. Mol. Pharmacol., 2003; 63: 699-705
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[60] Okuda N., Kohara K., Mikami H., Moriguachi A., Yamada K., Higarki J., Ogihara T.: Effect of propranolol on central neurotransmitter release in Wistar rats analysed by brain microdialysis. Clin. Exp. Pharmacol. Physiol., 1999; 26: 220-224
[PubMed]  
[61] Pacher P., Batkai S., Kunos G.: Haemodynamic profile and responsiveness to anandamide of TRPV1 receptor knock-out mice. J. Physiol., 2004; 558: 647-657
[PubMed]  
[62] Padley J.R., Li Q., Pilowsky P.M., Goodchild A.K.: Cannabinoid receptor activation in the rostral ventrolateral medulla oblongata evokes cardiorespiratory effects in anaesthetised rats. Br. J. Pharmacol., 2003; 140: 384-394
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[63] Pfitzer T., Niederhoffer N., Szabo B.: Search for an endogenous cannabinoid-mediated effect in the sympathetic nervous system. Naunyn-Schmiedeberg's Arch. Pharmacol., 2005; 371: 9-17
[PubMed]  
[64] Piomelli D., Giuffrida A., Calignano A., Rodrigez de Fonseca F.: The endocannabinoid system as a target for therapeutic drugs. Trends Pharmacol. Sci., 2000; 21: 218-224
[PubMed]  
[65] Plane F., Holland M., Waldron G.J., Garland C.J., Boyle J.P.: Evidence that anandamide and EDHF act via different mechanisms in rat isolated mesenteric arteries. Br. J. Pharmacol., 1997; 121: 1509-1511
[PubMed]  
[66] Pratt P.F., Hillard C.J., Edgemond W.S., Campbell W.B.: N-arachidonylethanolamide relaxation of bovine coronary artery is not mediated by CB1 cannabinoid receptor. Am. J. Physiol., 1998; 274: H375-H381
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[67] Ralevic V., Kendall D.A., Randall M.D., Smart D.: Cannabinoid modulation of sensory neurotransmission via cannabinoid and vanilloid receptors: roles in regulation of cardiovascular function. Life Sci., 2002; 71: 2577-2594
[PubMed]  
[68] Ralevic V., Kendall D.A., Randall M.D., Zygmunt P.M., Movahed P., Hogestatt E.D.: Vanilloid receptors on capsaicin-sensitive sensory nerves mediate relaxation to methanandamide in the rat isolated mesenteric arterial bed and small mesenteric arteries. Br. J. Pharmacol., 2000; 130: 1483-1488
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[69] Randall M.D., Alexander S.P., Bennett T., Boyd E.A., Fry J.R., Gardiner S.M., Kemp P.A., McCulloch A.I., Kendall D.A.: An endogenous cannabinoid as an as endothelium-derived vasorelaxant. Biochem. Biophys. Res. Comm., 1996; 229: 114-120
[PubMed]  
[70] Randall M.D., Harris D., Kendall D.A., Ralevic V.: Cardiovascular effects of cannabinoids. Pharmacol. Ther., 2002; 95: 191-202
[PubMed]  
[71] Randall M.D., Kendall D.A.: The involvement of an endogenous cannabinoid in EDHF-mediated vasorelaxation in the rat coronary vasculature. Eur. J. Pharmacol., 1997; 335: 205-209
[PubMed]  
[72] Richardson J.D., Kilo S., Hargreaves K.M.: Cannabinoids reduce hyperalgesia and inflammation via interaction with peripheral CB1 receptors. Pain, 1998; 75: 111-119
[PubMed]  
[73] Roberts L.A., Christie M.J., Connor M.: Anandamide is a partial agonist at native vanilloid receptors in acutely isolated mouse trigeminal sensory neurons. Br. J. Pharmacol., 2002; 137: 421-428
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[74] Ros J., Claria J., To-Figueras J., Planaguma A., Cejudo-Martin P., Fernandez-Varo G., Martin-Ruiz R., Arroyo V., Rivera F., Rodes J., Jimenez W.: Endogenous cannabinoids: A new system involved in the homeostasis of arterial pressure in experimental cirrhosis. Gastroenterology, 2002; 122: 85-93
[PubMed]  
[75] Schlicker E., Kathman M.: Modulation of transmitter release via presynaptic cannabinoid receptors. Trends Pharmacol. Sci., 2001; 22: 565-572
[PubMed]  
[76] Shimasue K., Urushidani T., Hagiwara M., Nagao T.: Effects of anandamide and arachidonic acid on specific binding of (+) -PN200-110, diltiazem and (-) -desmethoxyverapamil to L-type Ca2+ channel. Eur. J. Pharmacol., 1996; 296: 347-350
[PubMed]  
[77] Smith P.J., McQueen D.S.: Anandamide induces cardiovascular and respiratory reflexes via vasosensory nerves in the anaesthetized rat. Br. J. Pharmacol., 2001; 134: 655-663
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[78] van der Stelt M., Di Marzo V.: Endovanilloids. Putative endogenous ligands of transient receptor potential vanilloid 1 channels. Eur. J. Biochem., 2004; 271: 1827-1834
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[79] Varga K., Lake K.D., Huangfu D., Guyenet P.G., Kunos G.: Mechanism of the hypotensive action of anandamide in anesthetised rats. Hypertension, 1996; 28: 682-686
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[80] Varga K., Lake K.D., Martin Billy R., Kunos G.: Novel antagonist implicates the CB1 cannabinoid receptor in the hypotensive action of anandamide. Eur. J. Pharmacol., 1995; 278: 279-283
[PubMed]  
[81] Varga K., Wagner J.A., Bridgen D.T., Kunos G.: Platelet- and macrophage- derived endogenous cannabinoids are involved in endotoxin-induced hypotension. FASEB J., 1998; 12: 1035-1044
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[82] Vollmer R.R., Cavero I., Ertel R.J., Solomon T.A., Buckley J.P.: Role of the central autonomic nervous system in the hypotension and bradycardia induced by (-)-?9-trans-tetrahydrocannabinol. J. Pharm. Pharmacol., 1974; 26: 186-192
[PubMed]  
[83] Wagner J.A., Hu K., Bauersachs J., Karcher J., Wiesler M., Goparaju S.K., Kunos G., Ertl G.: Endogenous cannabinoids mediate hypotension after experimental myocardial infarction. J. Am. Coll. Cardiol., 2001; 38: 2048-2054
[PubMed]  
[84] Wagner J.A., Hu K., Karcher J., Bauersachs J., Schafer A., Laser M., Han H., Ertl G.: CB(1) cannabinoid receptor antagonism promotes remodeling and cannabinoid treatment prevents endothelial dysfunction and hypotension in rats with myocardial infarction. Br. J. Pharmacol., 2003; 138: 1251-1258
[PubMed]  
[85] Wagner J.A., Varga K., Ellis E.F., Rzigalinski B.A., Martin B.R., Kunos G.: Activation of peripheral CB1 cannabinoid receptors in haemorrhagic shock. Nature, 1997; 390: 518-521
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[86] Wagner J.A., Varga K., Jarai Z., Kunos G.: Mesenteric vasodilation mediated by endothelial anandamide receptors. Hypertention, 1999; 33(1): 429-434
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[87] Wagner J.A., Varga K., Kunos G.: Cardiovascular actions of cannabinoids and their generation during shock. J. Mol. Med., 1998; 76: 824-836
[PubMed]  
[88] Wang Y., Liu Y., Ito Y., Hashiguchi T., Kitajima I., Yamakuchi M., Shimizu H., Matsuo S., Imaizumi H., Maruyama I.: Simultaneous measurement of anandamide and 2-arachidonoylglycerol by polymyxin B-selective adsorption and subsequent high-performance liquid chromatography analysis: increase in endogenous cannabinoids in the sera of patients with endotoxic shock. Anal. Biochem., 2001; 294: 73-82
[PubMed]  
[89] White R., Hiley C.R.: A comparision of EDHF-mediated and anandamide-induced relaxations in the rat isolated mesenteric artery. Br. J. Pharmacol., 1997; 122: 1573-1584
[PubMed]  
[90] White R., Hiley C.R.: The actions of the cannabinoid receptor antagonist, SR 141716A, in the rat isolated mesenteric artery. Br. J. Pharmacol., 1998; 125: 689-696
[PubMed]  
[91] White R., Ho W.S., Bottrill F.E., Ford W.R., Hiley C.R.: Mechanisms of anandamide-induced vasorelaxation in rat isolated coronary arteries. Br. J. Pharmacol., 2001; 134: 921-929
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[92] Zygmunt P.M., Hogestatt E.D., Waldeck K., Edwards G., Kirkup A.J., Weston A.H.: Studies on the effects of anandamide in rat hepatic artery. Br. J. Pharmacol., 1997; 122: 1679-1686
[PubMed]  
[93] Zygmunt P.M., Petersson J., Andersson D.A., Chuang H., Sorgard M., DiMarzo V., Julius D., Hogestatt E.D.: Vanilloid receptors on sensory nerves mediate the vasodilator action of anandamide. Nature, 1999; 400: 452-457
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]