Postepy Hig Med Dosw. (online), 2012; 66: 663-673
Review
Full Text PDF  

Przeciwciała monoklonalne w terapii celowanej
Monoclonal antibodies in targeted therapy
Beata Powroźnik, Paulina Kubowicz, Elżbieta Pękala
Katedra Technologii i Biotechnologii Środków Leczniczych, Wydział Farmaceutyczny, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum w Krakowie
Adres do korespondencji
dr hab. Elżbieta Pękala, Katedra Technologii i Biotechnologii Środków Leczniczych, ul. Medyczna 9, 30-68 Kraków, e-mail: elzbieta.pekala@uj.edu.pl

Otrzymano:  2012.01.11
Zaakceptowano:  2012.06.13
Opublikowano:  2012.09.12

Streszczenie
Terapia celowana jest nową metodą terapeutyczną polegającą na hamowaniu określonych szla­ków molekularnych. Główną rolę w nowoczesnej terapii odgrywają przeciwciała monoklonal­ne, zaliczane do grupy leków biologicznych. Warunkiem powodzenia leczenia ukierunkowane­go molekularnie jest zdefiniowanie właściwego „celu molekularnego", dobranie odpowiedniego leku aktywnego wobec określonego „celu" oraz wyselekcjonowanie grupy chorych, która od­nosi korzyści z leczenia. Wprowadzenie do terapii leków ukierunkowanych na cele molekularne przyczyniło się do poprawy wyników leczenia wielu ciężkich i przewlekłych schorzeń. Chociaż swoiste dla nich działania niepożądane są uważane za mniej nasilone i lepiej tolerowane niż in­dukowane przez standardową terapię, są przyczyną innych niepożądanych objawów, także mo­gących czasami zagrażać życiu pacjenta. Odpowiedni dobór chorych i monitorowanie leczenia znacząco zmniejsza ryzyko wystąpienia niebezpiecznych dla życia powikłań. Jednak nadal bar­dzo niewiele wiemy o odległych powikłaniach leczenia molekularnego. W USA i Europie zare­jestrowano około 31 terapeutycznych przeciwciał monoklonalnych, 160 dopuszczono do badań klinicznych. W pracy przedstawiono terapeutyczne przeciwciała monoklonalne stosowane obec­nie w terapii.
Słowa kluczowe: leki biologiczne • przeciwciała monoklonalne • cel molekularny • terapia celowana


Summary
Targeted therapy is a new therapeutic method consisting in the inhibition of specific molecular pathways. In modern therapy, the key role is played by monoclonal antibodies, included in the group of biological agents. The success of molecularly targeted therapy is to define the proper "molecular target", selecting the right drug active against a specific "target" and selecting a gro­up of patients who benefit from treatment. Introduction of targeted therapy resulted in improved results of the treatment of many serious and chronic diseases. In general, targeted molecular the­rapies have good toxicity profiles, but some patients are exquisitely sensitive to these drugs and can develop particular and severe toxicities. Patient selection and proper monitoring significan­tly decrease the risk of life-threatening adverse events. Data concerning late side effects are still unavailable because of the short follow-up of molecularly targeted therapy. Currently in the U.S. and Europe there are approximately 31 registered therapeutic monoclonal antibodies, while 160 are subjected to clinical trials. This paper presents an overview of therapeutic monoclonal anti­bodies currently used in therapy and the present state of knowledge about them.
Key words: biological drugs • monoclonal antibodies • molecular target • targeted therapy




Wykaz skrótów:
ADCC - cytotoksyczność komórkowa zależna od przeciwciał (antibody-dependent cell mediated cytotoxicity); AMD - zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (age-related macular degeneration); BMD - mineralna gęstość kości (bone mineral density); CDC - cytotoksyczność zależna od dopełniacza (complement dependent cytotoxicity); CLL - przewlekłe białaczki limfocytarne (chronic lymphocytic leukemia); CNV - neowaskularyzacja naczyniówkowa (choroidal neovascularization); CRC - rak jelita grubego (colorectal cancer); DAS - wskaźnik aktywności choroby (disease activity score); DLQI - wskaźnik wpływu dolegliwości skórnych na jakość życia (dermatology life quality index); EGFR - receptor naskórkowego czynnika wzrostu (epidermal growth factor receptor); EMEA - Europejska Agencja Leków (European Agency for the Evaluation of Medicinal Products); FDA - Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (Food and Drug Administration); HAMA - odpowiedź immunologiczną przeciwko obcogatunkowej mysiej immunoglobulinie (human anti-mouse antibody response); HER2 - receptor ludzkiego naskórkowego czynnika wzrostu 2 (human epidermal growth factor receptor 2); ICAM-1 - cząsteczka adhezji międzykomórkowej 1 (intercellular adhesion molecule 1); IgG - immunoglobulina G; LFA-1 - antygen związany z czynnością limfocytów 1 (leukocyte function-associated antigen-1); LMPCh - leki modyfikujące przebieg choroby; mAbs - przeciwciała monoklonalne (monoclonal antibodies); MRI - obrazowanie magnetyczno-rezonansowe (magnetic resonance imaging); MS - stwardnienie rozsiane (multiple sclerosis); MTX - metotreksat; NHL - chłoniaki nieziarnicze (non Hodgkin's lymphomas); OCT - optyczna koherentna tomografia (optical coherence tomography); PML - postępująca leukoencefalopatia wieloogniskowa (progressive multifocal leukoencephalopathy); RA - reumatoidalne zapalenie stawów (rheumatoid arthritis); RANK - aktywator receptora jądrowego czynnika κB (receptor activator for nuclear factor κB); RANKL - ligand aktywatora receptora jądrowego czynnika κB (receptor activator for nuclear factor κB ligand); scFV - przeciwciała z jednego łańcucha (single-chain Fv); TNF-α - czynnik martwicy guza (tumor necrosis factor); VEGF - czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego (vascular endothelial growth factor receptor).
Wstęp
Przeciwciała monoklonalne (mAbs - monoclonal antibo­dies) to nowa grupa leków biologicznych, która rozwinęła się dzięki odkryciom naukowym wyjaśniającym rolę me­chanizmów immunologicznych i poszczególnych czynni­ków w patogenezie wielu chorób. Są to immunoglobuliny, które swoiście łączą się z innymi białkami (determinantami antygenowymi) obecnymi na powierzchni komórek znajdu­jących się w układzie krążenia lub w obrębie tkanek. Ich zadaniem jest modyfikowanie reakcji immunologicznych. Interakcja ta najczęściej powoduje zahamowanie aktyw­ności białka, czyli ma działanie immunosupresyjne [22]. Przeciwciała mAbs znalazły zastosowanie w różnych dzie­dzinach medycyny, takich jak: onkologia, transplantologia, dermatologia czy kardiologia. Stanowią obiecującą alterna­tywę dla tradycyjnych metod leczenia schorzeń o podłożu autoimmunologicznym, osteoporozy, astmy czy związane­go z wiekiem zwyrodnienia plamki żółtej (tabela 1) [47]. Większość przeciwciał stosowanych w terapii ma charakter immunoglobulin G (IgG). Cząsteczka IgG jest glikoprote­iną, kształtem przypominającą literę Y, zbudowaną z dwóch polipeptydowych łańcuchów lekkich (L) i dwóch ciężkich (H), połączonych mostkiem disulfidowym. W obydwu typach łańcuchów występują części zmienne (Fab) oraz części stałe (Fc). Część zmienna ma miejsce wiążące an­tygen, natomiast część stała jest identyczna dla wszystkich immunoglobulin tego samego izotypu [58].
Tabela 1. Przeciwciała monoklonalne stosowane w terapii celowanej

Prawdziwym przełomem w otrzymywaniu przeciwciał mo­noklonalnych było opracowanie w 1975 r. przez Köhlera i Milsteina metody uzyskiwania komórek hybrydowych (Nagroda Nobla w 1984 r., w dziedzinie medycyny) [53]. W najnowszych technikach molekularnych służących otrzy­mywaniu ludzkich przeciwciał monoklonalnych wykorzystu­je się biblioteki fagowe lub transgeniczne myszy z genami ludzkich immunoglobulin [10]. Immunizacja transge­nicznych myszy Xenomouse (Abgenix) i HuMab Mouse (Medarex), zawierających wymienione immunoglobulinowe łańcuchy ciężkie i kappa na ludzkie odpowiedniki, pozwala na uzyskanie znaczących ilości ludzkich przeciwciał, któ­re nie wymagają dalszej obróbki biotechnologicznej [43].
Pierwsze przeciwciała pochodzenia mysiego, po wprowadze­niu do organizmu ludzkiego, indukowały silną odpowiedź immunologiczną przeciwko obcogatunkowej mysiej immu­noglobulinie (tzw. reakcja HAMA - human anti-mouse an­tibody response), co znacznie ograniczyło ich zastosowanie (ryc. 1). Stosując metody inżynierii genetycznej podjęto próby modyfikowania przeciwciał celem zmniejszenia ich immunogenności i wydłużenia czasu półtrwania w suro­wicy (T1/2). Powstały przeciwciała chimeryczne w 65-90% będące przeciwciałami ludzkimi. Są one zbudowane z my­sich regionów zmiennych, odpowiadających za rozpozna­nie antygenu, które zostały przyłączone do części stałej lub efektorowej przeciwciała ludzkiego. Natomiast przeciwcia­ła humanizowane, będące w 95% przeciwciałami ludzkimi, są utworzone przez wszczepienie mysich regionów dużej zmienności lub regionów określonej komplementarności, mających determinować swoistość przeciwciała. Dzięki rozwojowi inżynierii genetycznej udało się także otrzymać w pełni ludzkie przeciwciała monoklonalne (ryc. 1) [23].
Ryc. 1. Proces humanizowania przeciwciał - od struktury mysiego do w pełni ludzkiego przeciwciała monoklonalnego

Przeciwciała monoklonalne w swojej nazwie międzynaro­dowej mają wspólną końcówkę - „mab". W nazwie zawar­ty jest również typ przeciwciała (tabela 2) [58].
Tabela 2. Międzynarodowe nazewnictwo przeciwciał monoklonalnych

Niezwykle obiecujące wydaje się użycie w terapii tzw. prze­ciwciał monoklonalnych o podwójnej swoistości (biswoisto­ści). W tego typu przeciwciałach jedno ramię skierowane jest przeciwko antygenom na powierzchni guza. Drugie ma na celu zwiększenie skuteczności przeciwnowotworowej, np. poprzez skierowanie go przeciwko antygenom na po­wierzchni komórek efektorowych układu immunologiczne­go. Przeciwciała monoklonalne biswoiste otrzymywane są w procesie chemicznego sprzęgania dwóch różnych prze­ciwciał, przez co uzyskuje się cząsteczkę zawierającą czte­ry miejsca wiążące antygen (cztery fragmenty Fab), a każ­da z par fragmentów Fab wiąże inną cząstkę. Tego typu przeciwciała można także uzyskać w wyniku fuzji dwóch hybryd, wytwarzających przeciwciała o różnej swoistości. Celem zastosowania takich przeciwciał jest bardziej efek­tywna stymulacja układu odpornościowego gospodarza do niszczenia komórek nowotworowych [28]. Interesującą al­ternatywę dla klasycznych mAbs mogą stanowić rekom­binowane przeciwciała o zmniejszonej masie cząsteczko­wej. Są to jednołańcuchowe białka wiążące antygen, znane także pod nazwą scFV (single-chain Fv - jednołańcucho­we fragmenty Fv lub przeciwciała z jednego łańcucha). Najczęściej stosowaną metodą ich uzyskiwania jest techno­logia phage display. Przeciwciała monoklonalne o zmniej­szonej masie łatwiej penetrują wnętrze guzów, wykazują większą zdolność do akumulacji oraz cechują się krótszym czasem krążenia we krwi [4].
Przeciwciała monoklonalne w transplantologii
Główny cel stosowania przeciwciał monoklonalnych w transplantologii, to przede wszystkim profilaktyka i le­czenie epizodów ostrego odrzucania przeszczepu. Do leków immunosupresyjnych stosowanych w transplantologii na­leży muromonab-CD3 (Orthoclone OKT3), mysie prze­ciwciało anty-CD3 stosowane w leczeniu ostrego odrzu­cania przeszczepu nerki. Orthoclone swoiście rozpoznaje epitop CD3 ulegający ekspresji na wszystkich limfocytach T [33,41]. W leczeniu choroby „przeszczep przeciwko go­spodarzowi" znalazł zastosowanie basiliximab (Simulect, Novartis) [26], chimeryczne przeciwciało anty-CD25, któ­re selektywnie wiąże się z receptorem dla IL-2 na aktywo­wanych limfocytach T i nie dopuszcza do dalszej ich pro­liferacji klonalnej, nie wpływa natomiast na spoczynkowe limfocyty T, a także nie zmniejsza liczby limfocytów T. Daclizumab (Zenepax, Hoffman La Roche) to z kolei hu­manizowane przeciwciało stosowane w celu zmniejszenia częstości ostrego odrzucania przeszczepu. Selektywnie wiąże się z podjednostką TAC receptora dla IL-2 na ak­tywowanych limfocytach T i nie dopuszcza do ich dalszej proliferacji klonalnej. Nie wpływa także na spoczynko­we limfocyty T i nie zmniejsza liczby limfocytów T [41].
Immunoterapia nowotworów
Stosowanie przeciwciał monoklonalnych w onkologii jest związane z ich selektywnym oddziaływaniem ze ściśle zdefiniowanym celem molekularnym w komórkach nowo­tworowych, które prowadzi do zablokowania szlaków on­kogenezy. mAbs niszczą komórki nowotworowe poprzez aktywację odpowiedzi immunologicznej w mechanizmie cytotoksyczności komórkowej zależnej od przeciwciał (ADCC - antibody-dependent cell mediated cytotoxici­ty) lub cytotoksyczności zależnej od dopełniacza (CDC - complement dependent cytotoxicity). Do śmierci ko­mórki nowotworowej może również dochodzić w wyniku nasilania przez przeciwciało apoptozy, modulowania reak­cji ligand-receptor lub blokowania określonego receptora dla czynnika wzrostu. Leczenie celowane jest ukierunko­wane także na interferowanie z procesem powstawania no­wych naczyń krwionośnych w obrębie nowotworu. W celu zwiększenia skuteczności immunoterapii przeciwciała moż­na sprzęgać z radioizotopami, toksynami, cytostatykami lub cytokinami [58].
Przeciwciała monoklonalne w terapii nowotworów układu krwiotwórczego
Chłoniaki nieziarnicze (NHL - non-Hodgkin's lym­phomas) stanowią zróżnicowaną pod względem przebie­gu klinicznego, leczenia i rokowania grupę nowotworów układu limfatycznego. Prawie 85% chłoniaków wywodzi się z limfocytów B. Antygen powierzchniowy CD20 jest obecny na ponad 90% komórek chłoniaków z limfocytów B i przewlekłej białaczki limfatycznej. Nie ulega złusz­czaniu z powierzchni komórki, modulacji czy internali­zacji [39]. Szerokie zastosowanie w leczeniu chłoniaków nieziarniczych znajduje chimeryczne ludzko-mysie prze­ciwciało monoklonalne skierowane przeciwko antygeno­wi CD20, rituximab (Rituxan, MabThera, Genentech). Jest pierwszym przeciwciałem monoklonalnym zarejestrowa­nym w 1997 r. przez FDA w onkologii. Obecnie jest sto­sowany w leczeniu chłoniaków grudkowych oraz w terapii wielkokomórkowych chłoniaków rozlanych wykazujących ekspresję CD20, a także w przewlekłych białaczkach lim­focytarnych. Przeciwciało, wiążąc się z antygenem CD20 na powierzchni komórki, uruchamia mechanizmy lizy komórkowej za pośrednictwem reakcji cytotoksyczności zależnej od przeciwciał (ADCC) oraz aktywacji dopeł­niacza (CDC). Rituximab indukuje także apoptozę ko­mórek. Antygen CD20 pełni funkcję kanału wapniowego. Wzrost stężenia wapnia w cytoplazmie inicjuje apopto­zę [7,40]. Lek ten, powodując rozpad komórek chłonia­kowych, zwiększa prezentację antygenów nowotworo­wych, poprzez aktywację swoistych limfocytów T [68]. W monoterapii rituximab wywoływał odpowiedź w 57% przypadków B-komórkowych chłoniaków indolentnych. Natomiast w połączeniu z chemioterapią indukował od­powiedź w 90-100% przypadków [40]. U chorych z dużą masą węzłową zastosowanie immunoterapii może spowo­dować zespół lizy guza. Zarejestrowano 57 przypadków postępującej, wieloogniskowej leukoencefalopatii u osób leczonych rituximabem [7]. Radioimmunoterapia to meto­da leczenia nowotworów, w której przeciwciało monoklo­nalne niszczy wybiórczo komórki, na których powierzchni znajduje się określony antygen, np.: CD20, natomiast pro­mieniowanie emitowane przez izotop związany z przeciw­ciałem powoduje niszczenie komórek sąsiednich, w tym komórek trudno dostępnych lub z niewystarczającą eks­presją antygenu. Komórki chłoniakowe należą do komórek bardzo radiowrażliwych. W leczeniu chłoniaków nieziar­niczych zarejestrowane są dwa mysie przeciwciała mono­klonalne połączone z radioizotopami: ibritumomab oraz tositumomab. Ibritumomab Tiuxetan (Zevalin, Biogen) to immunokoniugat mysiego przeciwciała rozpoznające­go antygen CD20 na powierzchni zmienionych nowotwo­rowo limfocytów B z tiuxetanem, selektywnym chelato­rem Indu-111 oraz Itru-90. Natomiast 131I-tositumomab (Bexxar, GlaxoSmithKline) to mysie przeciwciało kla­sy IgG2a związane bezpośrednio z promieniotwórczym jodem (131I) emitującym promieniowanie beta i gamma. 90Y emituje promieniowanie β o wyższej energii i więk­szej odległości penetracji w tkankach niż 131I, dodatko­wo ma korzystniejszy okres półtrwania [32].
Prawdziwy przełom w leczeniu przewlekłych białaczek limfocytarnych (CLL - chronic lymphocytic leukemia) stanowiło wprowadzenie przeciwciał monoklonalnych. Podawanie rituximabu jako pierwotnej terapii w CLL po­zwala na uzyskanie odpowiedzi u około 50% pacjentów [7]. Alemtuzumab (Campath, Genzyme Corporation) sto­suje się u pacjentów, u których nie uzyskano pełnej po­prawy po podaniu fludarabiny. Alemtuzumab jest huma­nizowanym przeciwciałem monoklonalnym skierowanym przeciw cząsteczce różnicowania CD52, której nadekspre­ję obserwuje się w przewlekłych białaczkach limfocytar­nych [40]. Obecnie w terapii antynowotworowej znajduje zastosowanie tylko jedna immunotoksyna, gemtuzumab ozogamicin (Mylotarg, Wyeth Ayerst). Lek ten to połącze­nie rekombinowanej, humanizowanej IgG z kalicheamy­cyną, cytostatykiem z grupy antybiotyków. Regiony stałe zawierają sekwencje ludzkie, natomiast regiony zmienne pochodzą z przeciwciała mysiego, rozpoznającego białko CD33. Immunokoniugat zarejestrowano do leczenia ostrej białaczki szpikowej u chorych powyżej 60 lat, którzy byli niewrażliwi na terapię innymi chemiostatykami [32,52]. W leczeniu białaczek CLL wprowadzane są nowe prze­ciwciała: epratuzumab (Lmphocide, Immunomedics), hu­manizowane przeciwciało skierowane przeciw limfocytom B (CD22). Epratuzumab jest immunoregulatorem, wpły­wa na aktywację receptora antygenu limfocytów B, czym różni się od przeciwciała rituximab, charakteryzującego się ostrym działaniem cytotoksycznym [9].
Przeciwciała monoklonalne w leczeniu guzów litych
Rak jelita grubego (CRC - colorectal cancer) jest jednym z najczęściej występujących nowotworów u ludzi. Od kilku lat na całym świecie obserwuje się stały wzrost zachoro­walności na nowotwory złośliwe jelita grubego [31]. Duże nadzieje na poprawę wyników leczenia wiąże się z wdroże­niem terapii ukierunkowanej na określone cele molekular­ne. Jednym z najbardziej obiecujących celów terapeutycz­nych jest receptor naskórkowego czynnika wzrostu (EGFR - epidermal growth factor receptor). Zablokowanie recepto­ra EGFR poprzez wiązanie go ze swoistym przeciwciałem jest więc uzasadnioną metodą terapii celowanej w wielu nowotworach. Przeciwciała monoklonalne stanowią jedną z najbardziej istotnych możliwości hamowania aktywno­ści EGFR. Cetuximab to chimeryczne, ludzko-mysie prze­ciwciało monoklonalne klasy IgG1 (Erbitux, Merck), pod­czas, gdy panitumumab (Vectibix, Amgen) jest całkowicie ludzkim przeciwciałem monoklonalnym z klasy IgG2 [21]. Następstwem działania cetuximabu i panitumumabu jest nasilenie apoptozy, zmniejszenie syntezy i sekrecji czyn­ników proangiogennych, blokowanie w komórkach nowo­tworowych naprawy uszkodzeń DNA wywołanych działa­niem chemio- i radioterapii, a także hamowanie progresji cyklu komórkowego [18,53]. Obecnie za istotną dla selek­cji do terapii anty-EGFR chorych na CRC uważa się oce­nę mutacji w protoonkogenie K-RAS. Aktywność lecze­nia nakierowanego na hamowanie EGFR ogranicza się do pacjentów, u których nie występuje mutacja w obrę­bie K-RAS. W wielu opublikowanych pracach wykazano, że skutkiem mutacji w genie K-RAS jest zniesienie tera­peutycznego działania leku nakierowanego na hamowanie aktywności EGFR. Wyniki licznych obserwacji retrospek­tywnych sugerują, iż obecność mutacji w genie K-RAS jest negatywnym czynnikiem predykcyjnym odpowie­dzi na leczenie chorych w zaawansowanym stadium CRC z zastosowaniem przeciwciał monoklonalnych przeciwko EGFR. Potwierdzeniem obserwacji retrospektywnych sta­ły się wyniki randomizowanych badań klinicznych II i III fazy. Na ich podstawie ocena obecności mutacji w genie K-RAS powinna być standardowym elementem kwalifi­kacji chorych z zaawansowanym CRC do terapii z zasto­sowaniem cetuksymabu i panitumumabu. Dostępne dane wskazują, że chorych z mutacją K-RAS nie powinno się leczyć przeciwciałami monoklonalnymi anty-EGFR, po­nieważ nie tylko nie przynosi im to korzyści, ale następ­stwem ich zastosowania mogą być gorsze wyniki leczenia przy jednoczesnym narażeniu na wystąpienie działań nie­pożądanych [50,53].
Innym przykładem terapii celowanej wprowadzonej do le­czenia chorych na raka jelita grubego jest stosowanie be­vacizumabu (Avastin, Genentech), przeciwciała mono­klonalnego skierowanego przeciw czynnikowi wzrostu śródbłonka naczyń (VEGF - vascular endothelial growth factor receptor), który odgrywa istotną rolę w procesie an­giogenezy. Angiogeneza, czyli tworzenie nowych naczyń krwionośnych otaczających guz i w obrębie guza, odgrywa główną rolę w rozwoju i progresji nowotworu. Głównym induktorem angiogenezy jest naczyniowo-śródbłonkowy czynnik wzrostu, VEGF. Pobudzenie angiogenezy w no­wotworowych ogniskach przerzutowych jest warunkiem niezbędnym do ich wzrostu. Bevacizumab jest rekombi­nowanym humanizowanym przeciwciałem monoklonal­nym Ig G1, wytwarzanym w wyniku rekombinacji DNA [69]. Wiąże wybiórczo VEGF i neutralizuje wszystkie jego izoformy, co powoduje zablokowanie indukowanej przez VEGF proliferacji komórek. Lek ten, wiążąc główny czyn­nik odpowiedzialny za neoangiogenezę, doprowadza do za­hamowania powstawania nowych naczyń, regresji naczyń już wytworzonych, a także zmniejsza ciśnienie wewnątrz guza, co powoduje, że leki cytostatyczne skuteczniej do­cierają do tkanek nowotworowych [23]. Dlatego też jed­nym ze sposobów postępowania terapeutycznego u chorych na raka jelita grubego jest leczenie polegające na interfe­rowaniu z mechanizmami prowadzącymi do powstawania nowych naczyń krwionośnych w obrębie guza nowotwo­rowego. Stosowanie bevacizumabu nie nasila toksyczno­ści chemioterapii i jest dobrze tolerowane przez chorych [2,69]. W raku jelita grubego stosowany jest, w połączeniu z chemioterapią, w pierwszym rzucie leczenia paliatyw­nego choroby rozsianej. Bevacizumab jest obecnie zare­jestrowany także w leczeniu pacjentek z pierwszym rzu­tem rozsianego raka piersi oraz z niedrobnokomórkowym rakiem płuca [68].
Nadekspresję lub amplifikację genu HER2 (human epider­mal growth factor receptor 2) stwierdza się w 20-25% przy­padków inwazyjnego raka piersi (breast cancer). Cecha ta związana jest z bardziej agresywnym przebiegiem choroby. Trastuzumab (Herceptin, Genentech) selektywnie przyłą­cza się do receptora epidermalnego czynnika wzrostowego 2 (HER2/neu), obecnego na powierzchni komórek nowo­tworowych raka piersi [45]. Trastuzumab to humanizowane przeciwciało monoklonalne skierowane przeciwko recep­torowi HER2/neu należącego do rodziny receptorów dla naskórkowego czynnika wzrostu, które przez połączenie z zewnątrzkomórkowym fragmentem receptora hamuje przekazywanie sygnału do jądra komórkowego, przyspie­szając jednocześnie internalizację i degradację receptora HER2. Przeciwciało to jest silnym aktywatorem cytotok­syczności komórkowej zależnej od przeciwciał i układu do­pełniacza. Lek ten zwiększa skuteczność chemioterapii za­równo w leczeniu rozsianego nowotworu, jak i w leczeniu uzupełniającym po zabiegu operacyjnym [58]. Trastuzumab jest zarejestrowany w leczeniu pierwszego rzutu chorych na rozsianego raka piersi w skojarzeniu z chemioterapią (docetaksel, paklitaksel), w leczeniu paliatywnym pa­cjentek po menopauzie, z dodatnim wynikiem badania na obecność receptorów hormonalnych w skojarzeniu z inhi­bitorem aromatazy oraz w monoterapii u pacjentek, któ­re otrzymały dotychczas co najmniej dwa schematy lecze­nia z powodu rozsiewu choroby, z udziałem antracyklin i taksanów. Wyniki przeprowadzonych badań pozwalają stwierdzić, że stosowanie trastuzumabu w leczeniu uzu­pełniającym u chorych z nadekspresją receptora HER2 obniża względne ryzyko nawrotu choroby prawie o 50%. Stosowanie trastuzumabu w leczeniu uzupełniającym jest postępowaniem optymalnym u chorych z grupy wysokie­go ryzyka nawrotu choroby z przerzutami do pachowych węzłów chłonnych i nadekspresją receptora HER2 [53]. Najpoważniejszym działaniem niepożądanym trastuzu­mabu jest kardiotoksyczność [58].
Terapeutyczne przeciwciała monoklonalne w leczeniu schorzeń o podłożu autoimmunologicznym
Reumatoidalne zapalenie stawów (RA - rheumatoid ar­thritis) przewlekła, postępująca choroba zapalna tkanki łącznej o podłożu autoimmunologicznym, charakteryzuje się zapaleniem stawów oraz występowaniem zmian poza­stawowych i powikłań narządowych. Etiologia RA wciąż pozostaje niewyjaśniona. Przewlekły przebieg choroby prowadzi do postępującej deformacji stawów, niepełno­sprawności i przedwczesnej śmierci [36,61]. TNF-α jest główną prozapalną cytokiną, odpowiedzialną za utrzymy­wanie się procesu zapalnego. TNF-α stymuluje ekspresję białek adhezyjnych przez komórki śródbłonka naczynio­wego, powodując wzrost przenikania limfocytów, makro­fagów i neutrofilów do jamy stawowej [54]. Wprowadzenie leków anty-TNF-α (tumor necrosis factor - czynnik mar­twicy nowotworów) do praktyki klinicznej otworzyło nową erę w terapii przewlekłych schorzeń zapalnych. Infliximab (Remicade, Centocor) jest chimerycznym przeciwciałem monoklonalnym zbudowanym z mysiego zmiennego re­gionu Fab anty-TNF-α oraz ze stałego fragmentu Fc ludz­kiej IgG1. Neutralizuje biologiczną aktywność TNF-α, wiążąc rozpuszczalny i związany z błoną komórkową TNF-α. Infliximab może również prowadzić do lizy ko­mórek, wykazujących ekspresję TNF-α w wyniku cyto­toksyczności zależnej od dopełniacza lub od przeciwciał [36]. Infliximab został zarejestrowany do leczenia aktyw­nej postaci RZS, przy niedostatecznej odpowiedzi na lecze­nie lekami modyfikującymi przebieg choroby w tym rów­nież metotreksatem i jest stosowany w skojarzeniu z tym lekiem [36,63]. Kolejnym zarejestrowanym lekiem bio­logicznym przeznaczonym do leczenia aktywnych posta­ci RA jest adalimumab (Humira, Abbott) w pełni ludzkie przeciwciało monoklonalne anty-TNF-α. Neutralizuje on działanie TNF-α jako mediatora prozapalnej odpowiedzi immunologicznej. W badaniu przeprowadzonym przez van de Puttego i wsp. [65] potwierdzono skuteczność adalimu­mabu stosowanego w monoterapii u chorych z aktywnym RA, nieodpowiadającym na klasyczne leki modyfikują­ce przebieg choroby. Obserwowano szybką poprawę kli­niczną, z istotnym zmniejszeniem wskaźnika aktywności choroby - DAS28 (disease activity score) i poprawą wy­dolności funkcjonalnej. W badaniu PREMIER [6] wykaza­no, że leczenie skojarzone adalimumabu z metotreksatem (MTX) okazało się istotnie skuteczniejsze w porównaniu z monoterapią. Także postęp zmian radiologicznych był istotnie mniejszy w grupie, w której prowadzono leczenie skojarzone. Certolizumab pegol (Cizia, UCB Group) jest fragmentem Fab humanizowanego przeciwciała monoklo­nalnego, skierowanego przeciw TNF-α, połączonym z gli­kolem polietylenowym. Neutralizuje zarówno błonową, jak i rozpuszczalną postać ludzkiego TNF-α. Proces pegila­cji wydłuża okres półtrwania leku i skutkuje możliwością podawania go jeden raz na 4 tygodnie. W randomizowa­nych badaniach klinicznych: RAPID1 i RAPID2 [25,56] wykazano, że leczenie certolizumabem w terapii skojarzo­nej z MTX powodowało znaczące zahamowanie progre­sji zmian radiologicznych w 16. tygodniu leczenia. Istotną statystycznie poprawę obserwowano już po pierwszym ty­godniu leczenia certolizumabem. Skuteczność certolizu­mabu w monoterapii jest około 10-20% mniejsza niż w te­rapii skojarzonej z MTX. Golimumab (Simponi, Centocor) jest to ludzkie monoklonalne przeciwciało przeciwko anty TNF-α. W opublikowanych badaniach klinicznych [24] wy­kazano, że golimumab jest dobrze tolerowany i daje pozy­tywne wyniki u pacjentów, którzy niedostatecznie odpowie­dzieli na monoterapię metotreksatem. Badanie GO-AFTER było prowadzone w grupie chorych uprzednio leczonych inhibitorami TNF-α. W badaniu tym potwierdzono sku­teczność golimumabu w porównaniu z placebo w grupie chorych uprzednio leczonych co najmniej jednym z inhibi­torów TNF-α [55]. Istotnie statystycznie więcej chorych le­czonych golimumabem uzyskało poprawę i remisję choro­by w 14. i 24. tygodniu niż leczonych placebo. Dotychczas w długotrwałej obserwacji tocilizumab jako jedyny lek biologiczny okazał się w monoterapii skuteczniejszy niż MTX [61]. Tocilizumab (RoActemra, Roche) jest rekom­binowanym humanizowanym przeciwciałem monoklonal­nym, które wiąże się swoiście zarówno z błonowym, jak i z rozpuszczalnym receptorem dla IL-6, hamuje jej biolo­giczne działanie, zmniejszając przewlekły proces zapalny oraz objawy stawowe i ogólnoustrojowe RA [11]. IL-6 jest cytokiną podtrzymującą przewlekły stan zapalny, indukuje także odpowiedź ostrej fazy. Wpływa na różnicowanie lim­focytów T-pomocniczych do limfocytów Th17, które mają znaczącą rolę w indukcji autoimmunologicznego uszko­dzenia tkanek. Tocilizumab z MTX, jest wskazany w le­czeniu chorych na RA o nasileniu od umiarkowanego do ciężkiego, u których stwierdzono niewystarczającą odpo­wiedź na leczenie lub nietolerancję dotychczasowego lecze­nia jednym lub kilkoma LMPCh bądź inhibitorami TNF-α.Tocilizumab może być podawany w monoterapii w przy­padku nietolerancji MTX lub chorym, u których kontynu­acja leczenia MTX nie jest wskazana [35,60]. W badaniu RADIATE [17] wykazano, że tocilizumab jest skuteczny w leczeniu chorych na RA niereagujących na leczenie in­hibitorami TNF-a. Rituximab zarejestrowany jest obecnie do stosowania z MTX, u chorych na aktywne RZS, mimo stosowania inhibitorów TNF-α. Rituximab jest chimery­zowanym mysio-ludzkim przeciwciałem monoklonalnym skierowanym przeciwko cząsteczkom CD20 na powierzch­ni limfocytów B. Podanie leku powoduje przejściową de­plecję limfocytów B CD20+ we krwi obwodowej. Liczne badania kliniczne potwierdziły dużą skuteczność bloke­rów TNF-α u chorych na aktywną, destrukcyjną postać RA, u których stosowanie klasycznych leków modyfiku­jących przebieg choroby okazało się nieskuteczne [62].
Choroba Crohna (CD - Crohn's disease) należy do gru­py nieswoistych schorzeń zapalnych jelit. Zmiany zapalne obejmują całą ścianę jelita i mogą dotyczyć każdego odcin­ka przewodu pokarmowego. Choroba cechuje się przewle­kłym przebiegiem, z okresami remisji i zaostrzeń. Celem leczenia jest uzyskanie i podtrzymanie remisji. Infliksymab to przeciwciało monoklonalne skierowane przeciwko jed­nej z najważniejszych w patogenezie choroby Crohna cy­tokin, jaką jest czynnik martwicy nowotworów TNF-α. W wieloośrodkowych badaniach klinicznych ACCENT I i ACCENT II [19,30] wykazano skuteczność inflixima­bu w indukcji remisji u pacjentów z umiarkowaną i ciężką postacią choroby. Prowadzone były również badania oce­niające skuteczność leku w terapii podtrzymującej remisję (badanie ACCENT I - postać choroby bez przetok i bada­nie ACCENT II - postać choroby z przetokami). Terapia Infliximabem jest uważana za bezpieczną. Umożliwia sku­teczne leczenie zaostrzeń nieswoistych chorób zapalnych jelit oraz długotrwałe utrzymanie remisji. Najistotniejszymi działaniami niepożądanymi związanymi ze stosowaniem infliximabu jest zwiększone ryzyko rozwoju zakażeń opor­tunistycznych w tym gruźlicy oraz zakażeń uogólnionych [27]. Stwierdzano również zwiększone występowanie cho­rób limfoproliferacyjnych. Adalimumab jest drugim prze­ciwciałem monoklonalnym anty-TNF-α stosowanym w te­rapii choroby Crohna. W wieloośrodkowych badaniach CLASSIC I i II [20,49] wykazano skuteczność leku w uzy­skaniu remisji, a po jej uzyskaniu skuteczność w jej pod­trzymaniu. W badaniu CHARM potwierdzono skutecz­ność adalimumabu w uzyskaniu i podtrzymaniu remisji u pacjentów uprzednio leczonych nieskutecznie infliksy­mabem [12]. Certolizumab pegol jest lekiem skutecznym w indukcji i utrzymywaniu remisji u osób, u których za­wiodło konwencjonalne leczenie, także u tych, którzy źle tolerowali lub utracili odpowiedź na leczenie infliximabem. Lek został zarejestrowany na podstawie wyników badań PRECISE 1 i PRECISE 2 do leczenia umiarkowanej i cięż­kiej aktywnej postaci choroby Crohna [13].
Łuszczyca (psoriasis) jest przewlekłą, zapalną chorobą skóry oraz w części przypadków stawów. W powstawaniu i utrzymywaniu się zmian łuszczycowych coraz większe znaczenie przypisuje się mechanizmom immunologicznym zależnym od limfocytów T. Efalizumab (Raptiva, Genetech), jako inhibitor limfocytów T, został zarejestrowany do le­czenia przewlekłej łuszczycy plackowatej o umiarkowanym i ciężkim przebiegu [3,51]. Jest to humanizowane mysie przeciwciało monoklonalne wiążące cząsteczkę CD11a na limfocytach T. CD11a jest integralną częścią LFA-1 - in­tegryny, której połączenie z ICAM-1 (cząsteczką adhezji na powierzchni komórki prezentującej antygen) odgrywa ważną rolę w procesie przylegania limfocytów T do ko­mórek śródbłonka i pozwala na migrowanie tych komórek do miejsca toczącego się w skórze zapalenia. Ponieważ u trzech pacjentów leczonych efalizumabem rozwinęła się postępująca wieloogniskowa leukoencefalopatia w 2009 r. lek został wycofany [67]. Obecnie do leczenia łuszczycy zwyczajnej i łuszczycowego zapalenia stawów zarejestro­wane są dwa przeciwciała monoklonalne będące inhibito­rami TNF-α: adalimumab oraz infliximab. Adalimumab jest pierwszym ludzkim przeciwciałem monoklonalnym skierowanym przeciwko TNF-α [27]. Przeciwciało po­woduje wchłanianie się zmian chorobowych, hamowanie wysiewów nowych zmian, a także znaczną redukcję dole­gliwości stawowych. Adalimumab redukuje liczbę komó­rek dendrytycznych CD11+, makrofagów CD68+ CD14+, keratyny 17 oraz lokryny, które są markerami różnicowa­nia się keratynocytów [37]. W przeprowadzonych bada­niach klinicznych wykazano dużą skuteczność adalimu­mabu w leczeniu łuszczycy plackowatej i łuszczycowego zapalenia stawów. Obserwowano także wysoki profil bez­pieczeństwa, a do najczęstszych działań niepożądanych zaliczano infekcje górnych dróg oddechowych i bóle gło­wy [15,48]. Terapia adalimumabem zmniejsza ryzyko za­ostrzeń łuszczycy plackowatej o ciężkim przebiegu nawet o 91%, a u chorych na łuszczycowe zapalenie stawów - ryzyko rozwoju poważnych powikłań związanych z cho­robą podstawową. Uzyskane wyniki badań wskazują, że leczenie infliximabem przyczynia się do istotnej popra­wy jakości życia, opisywanej jako poprawa o 91% wskaź­nika DLQI (dermatology life quality index) już w 10. ty­godniu terapii. Infliximab jest zarejestrowany do leczenia łuszczycy i łuszczycowego zapalenia stawów o umiarko­wanym i ciężkim przebiegu. Lek ten odznacza się bardzo szybką skutecznością kliniczną, jednak w czasie trwania terapii u części pacjentów występuje utrata odpowiedzi na leczenie [42].
Stwardnienie rozsiane (MS - multiple sclerosis) jest prze­wlekłą autoimmunologiczną chorobą ośrodkowego układu nerwowego (OUN), charakteryzującą się infiltracją zapal­nych komórek do OUN, obecnością ognisk demieliniza­cyjnych oraz degeneracją aksonów [5,14]. Skutkiem cho­roby jest ograniczenie samodzielności chorego, reakcja psychiczna i upośledzenie funkcjonowania społecznego [5]. Lekiem modyfikującym przebieg stwardnienia roz­sianego jest natalizumab (Tysabri, Elan), będący humani­zowanym przeciwciałem monoklonalnym skierowanym przeciw integrynie alfa-4 znajdującej się na powierzchni leukocytów i pośredniczącej w migracji limfocytów przez śródbłonek naczyniowy do narządów, m.in. do mózgu [7]. Przeciwciało wykazuje dużą skuteczność w redukowaniu aktywności choroby w oparciu o zmiany w MR (obrazowa­nie magnetyczno-rezonansowe) i częstość rzutów klinicz­nych. Wiążąc się z fragmentem alfa-4 powierzchniowych integryn limfocytów, natalizumab blokuje adhezję limfo­cytów do ich śródbłonkowych receptorów naczyń krwio­nośnych mózgu hamując procesy zapalne. Natalizumab został zarejestrowany w terapii postaci nawracająco-ustę­pującej, agresywnej, szybko postępującej mimo leczenia interferonem beta. Najpoważniejszym działaniem niepo­żądanym związanym z przyjmowaniem natalizumabu jest możliwość rozwoju ciężkiej wirusowej infekcji mózgu; postępującej wieloogniskowej leukoencefalopatii (PML - progressive multifocal leukoencephalopathy) [14]. PML zazwyczaj prowadzi do ciężkiej niepełnosprawności, a na­wet zgonu. Ryzyko wystąpienia zapalenia mózgu wynosi 1 na 1000 [66]. W przeprowadzonych badaniach obejmu­jących chorych na SM oceniano skuteczność natalizuma­bu podawanego w monoterapii w porównaniu z placebo. Obserwowano aż 68% redukcję ryzyka wystąpienia rzutu w ciągu roku w porównaniu z placebo. Stwierdzono też znaczne zmniejszenie częstości pojawiania się nowych ognisk zapalnych w obrazie MR, bo aż o 83% w stosunku do placebo. Badania te, poza zmniejszeniem liczby rzutów i narastania nowych zmian w MR, wykazały zwolnienie procesu pogłębiania się niesprawności o 42% w stosunku do placebo. Po 2 latach stosowania przeciwciała natalizu­mab obserwowano 92% mniej ognisk ubytków mózgo­wych (demielinizacji) [14].
Inne terapeutyczne aplikacje przeciwciał monoklonalnych
Przeciwciała monoklonalne znalazły także wskazanie do zastosowania w leczeniu osteoporozy (osteoporosis), w przebiegu której obserwuje się charakterystyczny po­stępujący ubytek masy kostnej, osłabienie struktury prze­strzennej kości oraz zwiększoną podatność na złamania [29]. Denosumab (Prolia, Amgen) jest w pełni ludzkim, monoklononalnym przeciwciałem wiążącym się z dużym powinowactwem z RANKL, czyli ligandem dla receptora aktywującego jądrowy czynnik NF-κB (RANK - recep­tor activator for nuclear factor κB). Zapobiega aktywa­cji receptora liganda RANK na powierzchni osteokla­stów, zmniejszając tym samym proces niszczenia kości. Mechanizm działania denosumabu naśladuje aktywność prawidłowo występującego białka - osteoprotegeryny. Osteoprotegeryna może się wiązać z RANKL, co unie­możliwia wiązanie RANKL z RANK i w ten sposób ha­muje dojrzewanie osteoklastów. Opublikowane wyniki badania FREEDOM [16], którym objęto prawie 8000 ko­biet z osteoporozą pomenopauzalną dokumentują, że le­czenie denosumabem (60 mg s.c. co 6 miesięcy) spowo­dowało po trzech latach znamienne zmniejszenie częstości nowych złamań wszystkich typów: kręgów o 68%, szyjki kości udowej o 40% i wszystkich pozakręgowych o 20% w stosunku do grupy otrzymującej placebo. Potwierdzono korzystny wpływał denosumabu na mineralną gęstość kości BMD (bone mineral density) u kobiet po menopauzie, któ­rego podawanie redukowało osteolizę i wzmacniało tkan­kę kostną. Lek ten zarejestrowany jest w leczeniu osteopo­rozy u kobiet po menopauzie (zmniejsza ryzyko złamań kręgów oraz złamań pozakręgowych, w tym złamań w ob­rębie stawu biodrowego), stosowany jest także w hamowa­niu utraty masy kostnej w przebiegu terapii hormonalnej u mężczyzn z gruczolakorakiem stercza. Rekomendowany schemat podawania leku Prolia, to pojedyncza iniekcja podskórna w dawce 60 mg, powtarzana w odstępie sze­ściu miesięcy, co powinno być dobrze znoszone podczas długotrwałego leczenia. Denosumab wykazuje istotną przewagę nad innymi stosowanymi obecnie lekami anty­resorpcyjnymi. Szybkie i bardzo silne działanie przeciw­resorpcyjne przekłada się na dobrą skuteczność leku prze­ciw złamaniom [1,29]. Denosumab z nowym wskazaniem terapeutycznym pod nazwą Xgeva (Amgen) zarejestrowa­no jako lek zapobiegający powikłaniom kostnym (SRE - skeletal related events), u dorosłych pacjentów z przerzu­tami guzów litych do kości. Jest podawany w dawce 120 mg jeden raz na cztery tygodnie w postaci wstrzyknięcia podskórnego. Preparat zarejestrowano na podstawie wyni­ków badań klinicznych, sprawdzających skuteczność leku w porównaniu z kwasem zoledronowym w opóźnianiu po­jawienia się SRE. W badaniach tych Xgeva wykazała istot­ną klinicznie poprawę w zapobieganiu SRE i lepszą sku­teczność w porównaniu z kwasem zoledronowym [29].
Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD - age-related macular degeneration), jest jedną z najczęst­szych przyczyn ślepoty u ludzi starszych. Postać wysięko­wa (neowaskularna) AMD stanowi najszybciej postępują­cą odmianę choroby o zdecydowanie gorszym rokowaniu. Ze względu na ograniczone możliwości leczenia i ciągły wzrost liczby nowych przypadków zwyrodnienie plam­ki związane z wiekiem jest obecnie coraz poważniejszym problemem w starzejącym się społeczeństwie [64]. Do le­ków o działaniu antyangiogennym, które blokują poszcze­gólne etapy w procesie neowaskularyzacji należy ranibizu­mab i bevacizumab. Ranibizumab (Lucentis, Genentech) to fragment humanizowanego przeciwciała anty-VEGF, blokujący wszystkie izomery VEGF. Ranibizumab poda­ny do wnętrza oka łatwiej niż bevacizumab przenika do wszystkich warstw siatkówki, co jest związane z mniejszą masą cząsteczkową. Comiesięczne wstrzyknięcia do cia­ła szklistego znacznie poprawiają ostrość widzenia, sku­tecznie hamują wysięk z CNV (choroidal neovascula­rization) i są bezpieczne. W 2006 r. ranibizumab został zatwierdzony przez FDA jako lek do podania doszklistko­wego w terapii postaci wysiękowej AMD [44]. Koszt te­rapii z udziałem bewacyzumabu jest wielokrotnie niższy niż ranibizumabu, dlatego obecnie na całym świecie pro­wadzone są intensywne badania oceny skuteczności i bez­pieczeństwa bevacizumabu w terapii u pacjentów z AMD [44,64]. Poprawa ostrości widzenia po podaniu bezpośred­nio do ciała szklistego bevacizumabu i ranibizumabu jest porównywalna. W wielu prospektywnych badaniach kli­nicznych stwierdzono także, że jego doszklistkowe użycie w dawce 1,25 mg jest bezpieczne i efektywne w leczeniu wysiękowej postaci AMD. Obserwowano zmniejszenie ilości płynu w plamce, stwierdzonej za pomocą optycznej koherentnej tomografii (OCT - optical coherence tomo­graphy), odnotowano także (z zastosowaniem angiografii fluoresceinowej) brak przecieków z neowaskularnych ob­szarów siatkówki. W kolejnych miesiącach obserwowa­no dalszą poprawę ostrości widzenia oraz wykazano do­brą tolerancję na lek. Przeprowadzone badania wskazują na potencjalne możliwości zastosowania bevacizumabu w okulistyce u pacjentów tracących wzrok na skutek neo­wascularyzacji w przebiegu AMD [2,38]. Bevacizumab nie został zatwierdzony jako lek w terapii chorób ocznych, jest jednak dostępny na rynku farmaceutycznym, a zatem może być i obecnie jest stosowany w terapii poza obowią­zującymi wskazaniami [44,64].
Przeciwciała anty-IgE w leczeniu astmy. Immunoglobulina E (IgE) odgrywa główną rolę w patofizjologii zapalenia astmatycznego. Krzyżowe wiązanie przez alergen swo­istych IgE, przyłączonych do receptorów o wysokim po­winowactwie (FcεRI) znajdujących się na powierzchni komórek tucznych i bazofilów, zapoczątkowuje reakcję alergiczną. W wyniku degranulacji tych komórek uwal­niane są prozapalne mediatory, m.in. histamina, interleu­kiny, leukotrieny i prostaglandyny. Zablokowanie działa­nia IgE powoduje zahamowanie degranulacji mastocytów, a także aktywacji wielu innych komórek zawierających re­ceptory tej immunoglobuliny [34]. Omalizumab (Xolair, Genentech) [59] jest monoklonalnym humanizowanym przeciwciałem skierowanym przeciw krążącym we krwi immunoglobulinom E (IgE). Omalizumab łączy się se­lektywnie z wolną cząsteczką IgE w obrębie domeny Cε3, uniemożliwiając w ten sposób przyłączanie się immuno­globuliny do receptora. Blokując przyłączanie cząsteczek IgE do receptorów wysokiego powinowactwa (FcεRI) na komórkach tucznych i bazofilach zapobiega ich degranula­cji i uwalnianiu mediatorów zapalnych. Eliminując wolne IgE hamuje rozwój reakcji zapalnej zależnej od alergenu. Jednocześnie omalizumab nie łączy się z przeciwciałem, które już zostało związane z powierzchnią komórki efek­torowej, co zapobiega wywołaniu reakcji anafilaktycz­nej. Dodatkowo omalizumab blokuje przyłączanie IgE do swoistych dla niej receptorów o małym powinowactwie (FcεRII) znajdujących się na limfocytach B i T, eozyno­filach, makrofagach, komórkach dendrytycznych i innych komórkach uczestniczących w rozwoju przewlekłego za­palenia. Innym mechanizmem działania omalizumabu jest zmniejszanie ekspresji receptorów IgE. Po podskórnym po­daniu omalizumabu obserwowano obniżenie wolnego IgE o 96% w trzeciej dobie terapii. Z cząsteczkami IgE tworzy małe rozpuszczalne kompleksy, które nie aktywują dopeł­niacza i nie ulegają depozycji w tkankach. Omalizumab jest pierwszym przeciwciałem monoklonalnym anty-IgE, które zostało zaakceptowane w 2003 przez FDA, a w 2005 roku przez EMEA (European Agency for the Evaluation of Medicinal Products) [46].
W badaniach przeprowadzonych przez Solera i wsp. [57] oraz Busse i wsp. [8], wykonanych u pacjentów z astmą przewlekłą umiarkowaną i ciężką, leczonych omalizuma­bem podawanym podskórnie, uzyskano poprawę kontroli astmy, zmniejszenie częstości objawów i zaostrzeń napa­dów astmy, ponadto zaobserwowano poprawę parametrów spirometrycznych oraz zmniejszenie nasilenia procesu za­palnego w porównaniu do grupy otrzymującej placebo. Stosowanie omalizumabu pozwala na zmniejszanie często­ści hospitalizacji z powodu astmy, poprawia jakość życia, zmniejsza zapotrzebowanie na leki doraźne i pozwala ogra­niczyć dawki glikokortykosteroidów doustnych i wziew­nych stosowane przez chorych. Wskazaniem rejestracyj­nym do stosowania omalizumabu jest ciężka przewlekła alergiczna astma oskrzelowa u chorych: z całkowitym stę­żeniem IgE w surowicy w zakresie 30-700 j.m./ml, z upo­śledzeniem parametrów wentylacji płuc, którzy mają licz­ne ciężkie zaostrzenia astmy, mimo optymalnego leczenia zgodnego z obowiązującymi wytycznymi. Zaobserwowano dobre działanie omalizumabu w innych chorobach o pod­łożu alergicznym, takich jak alergiczny nieżyt nosa, cięż­kie atopowe zapalenie skóry, przewlekła pokrzywka aler­giczna czy alergie pokarmowe. Obserwowano również przypadki korzystnego wpływu omalizumabu na przebieg pokrzywki fizykalnej, mastocytozy, w zespole Churga-Straussa czy w śródmiąższowym zapaleniu pęcherza mo­czowego. Konieczne jest przeprowadzenie dużych badań klinicznych, żeby terapia omalizumabem stała się w tych schorzeniach standardem [34].
Podsumowanie
Obecnie leczenie przeciwciałami monoklonalnymi staje się ważnym elementem w farmakoterapii. Coraz szerszy udział przeciwciał monoklonalnych w leczeniu wielu schorzeń daje pacjentom nadzieję na mniej uciążliwą, bardziej selektyw­ną, ale także skuteczniejszą terapię. Stosowanie przeciw­ciał monoklonalnych powoduje zmniejszenie uciążliwych i niepożądanych działań dla pacjenta. Jednak nawet zasto­sowanie konwencjonalnej terapii skojarzonej z przeciwcia­łami monoklonalnymi nie zawsze pozwala na uzyskanie remisji choroby. Istotnym ograniczeniem powszechnego stosowania przeciwciał monoklonalnych jest ich bardzo wysoki koszt, chociaż należy zaznaczyć, że w ostatnim roku w przypadku kilku preparatów zanotowano zdecy­dowany spadek cen.
Istnieje zatem nadal konieczność prowadzenia dalszych intensywnych badań nad nowymi technologiami i lekami charakteryzującymi się jeszcze skuteczniejszymi możli­wościami terapeutycznymi.
PIŚMIENNICTWO
[1] Adler R.A., Gill R.S.: Clinical utility of denosumab for treatment of bone loss in men and women. Clin. Interv. Aging, 2011; 6: 119-124
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[2] Antoniak K., Nowak J.Z.: Bewacizumab - postęp w leczeniu nowotworów z przerzutami i nadzieja pacjentów z retinopatią proliferacyjną. Postępy Hig. Med. Dośw., 2007; 61: 320-330
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[3] Boehncke W.H.: Efalizumab in the treatment of psoriasis. Biologics, 2007; 1: 301-309
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[4] Borysowski J., Górski A.: Zastosowanie metody phage display w eksperymentalnej terapii onkologicznej. Postępy Hig. Med. Dośw., 2004; 58: 100-107
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[5] Brandes D.W., Shaya F.T., Pill M.W.: Quantifying the role of natalizumab in health and economic outcomes in multiple sclerosis. Am. J. Manag. Care, 2010; 16 (Suppl. 6): S171-S177
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[6] Breedveld F.C., Weisman M.H., Kavanaugh A.F., Cohen S.B., Pavelka K., van Vollenhoven R., Sharp J., Perez J.L., Spencer-Green G.T.: The PREMIER study: A multicenter, randomized, double-blind clinical trial of combination therapy with adalimumab plus methotrexate versus methotrexate alone or adalimumab alone in patients with early, aggressive rheumatoid arthritis who had not had previous methotrexate treatment. Arthritis Rheum., 2006; 54: 26-37
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[7] Bryan J., Borthakur G.: Role of rituximab in first-line treatment of chronic lymphocytic leukemia. Ther. Clin. Risk Manag., 2010; 7: 1-11
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[8] Busse W., Corren J., Lanier B.Q., McAlary M., Fowler-Taylor A., Cioppa G.D., van As A., Gupta N.: Omalizumab, anti-IgE recombinant humanized monoclonal antibody, for the treatment of severe allergic asthma. J. Allergy Clin. Immunol., 2001; 108: 184-190
[PubMed]  
[9] Carnahan J., Stein R., Qu Z., Hess K., Cesano A., Hansen H.J., Goldenberg D.M.: Epratuzumab, a CD22-targeting recombinant humanized antibody with a different mode of action from rituximab. Mol. Immunol., 2007; 44: 1331-1341
[PubMed]  
[10] Chan A.C., Carter P.J.: Therapeutic antibodies for autoimmunity and inflammation. Nat. Rev. Immunol., 2010; 10: 301-316
[PubMed]  
[11] Charakterystyka Produktu Leczniczego - RoActemra http://wn.com/roactemra#/videos
[12] Colombel J.F., Sandborn W.J., Rutgeerts P., Enns R., Hanauer S.B., Panaccione R., Schreiber S., Byczkowski D., Li J., Kent J.D., Pollack P.F.: Adalimumab for maintenance of clinical response and remission in patients with Crohn's disease: the CHARM trial. Gastroenterology, 2007; 132: 52-65
[PubMed]  
[13] Cottone M., Criscuoli V.: Infliximab to treat Crohn's disease: an update. Clin. Exp. Gastroenterol., 2011; 4: 227-238
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[14] Coyle P.K.: The role of natalizumab in the treatment of multiple sclerosis. Am. J. Manag. Care, 2010; 16(Suppl. 6): S164-S170
[PubMed]  [Full Text HTML]  
[15] Croom K.F., McCormack P.L.: Adalimumab: in plaque psoriasis. Am. J. Clin. Dermatol., 2009; 10: 43-50
[PubMed]  
[16] Cummings S.R., San Martin J., McClung M.R., Siris E.S., Eastell R., Reid I.R., Delmas P., Zoog H.B., Austin M., Wang A., Kutilek S., Adami S., Zanchetta J., Libanati C., Siddhanti S., Christiansen C.: Denosumab for prevention of fractures in postmenopausal women with osteoporosis. N. Engl. J. Med., 2009; 361: 756-765
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[17] Emery P., Keystone E., Tony H.P., Cantagrel A., van Vollenhoven R., Sanchez A., Alecock E., Lee J., Kremer J.: : IL-6 receptor inhibition with tocilizumab improves treatment outcomes in patients with rheumatoid arthritis refractory to anti-tumour necrosis factor biologicals: results from a 24-week multicentre randomised placebo-controlled trial. Ann. Rheum. Dis., 2008; 67, 1516-1523
[PubMed]  
[18] Fakih M., Wong R.: Efficacy of the monoclonal antibody EGFR inhibitors for the treatment of metastatic colorectal cancer. Curr. Oncol., 2010; 17 (Suppl. 1): S3-S17
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[19] Hanauer S.B., Feagan B.G., Lichtenstein G.R., Mayer L.F., Schreiber S., Colombel J.F., Rachmilewitz D., Wolf D.C., Olson A., Bao W., Rutgeerts P.: Maintenance infliximab for Crohn's disease: the ACCENT I randomised trial. Lancet, 2002; 359: 1541-1549
[PubMed]  
[20] Hanauer S.B., Sandborn W.J., Rutgeerts P., Fedorak R.N., Lukas M., MacIntosh D., Panaccione R., Wolf D., Pollack P.: Human anti-tumor necrosis factor monoclonal antibody (adalimumab) in Crohn's disease: the CLASSIC-I trial. Gastroenterology, 2006; 130: 323-333
[PubMed]  
[21] Heinemann V., Stintzing S., Kirchner T., Boeck S., Jung A.: Clinical relevance of EGFR- and KRAS-status in colorectal cancer patients treated with monoclonal antibodies directed against the EGFR. Cancer Treat. Rev., 2009; 35: 262-271
[PubMed]  
[22] Jenerowicz D.: Terapia biologiczna w wybranych chorobach skóry. Przew. Lek., 2006; 7: 92-99
[Abstract]  
[23] Kaczmarek-Borowska B., Trelińska-Nowosad T., Karolewski K., Jóźwik P.: Leczenie celowane w raku jajnika - na jakim etapie jesteśmy? Współczesna Onkologia, 2007; 11: 492-497
[Abstract]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[24] Keystone E., Genovese M., Klareskog L., Hsia E.C., Hall S., Miranda P.C., Pazdur .J, Bae S.C., Palmer W., Xu S., Rahman M.U.: Golimumab in patients with active rheumatoid arthritis despite methotrexate therapy: 52-week results of the GO-FORWARD study. Ann. Rheum. Dis., 2010; 69: 1129-1135
[PubMed]  
[25] Keystone E., Heijde D., Mason D. Jr., Landewé R., Vollenhoven R.V., Combe B., Emery P., Strand V., Mease P., Desai C., Pavelka K.: Certolizumab pegol plus methotrexate is significantly more effective than placebo plus methotrexate in active rheumatoid arthritis: findings of a fifty-two-week, phase III, multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled, parallel-group study. Arthritis Rheum., 2008; 58: 3319-3329
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[26] Kieć-Kononowicz K.: Terapeutyczne przeciwciała monoklonalne i białka fuzyjne zawierające ich elementy. Farmacja Polska, 2007; 63: 183-198
[Abstract]  
[27] Kozuch P.L., Hanauer S.B.: Treatment of inflammatory bowel disease: a review of medical therapy. World J. Gastroenterol., 2008; 14: 354-377
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[28] Kufer P., Lutterbüse R., Baeuerle P.A.: A revival of bispecific antibodies. Trends Biotechnol., 2004; 22: 238-244
[PubMed]  
[29] Lewiecki E.M., Bilezikian J.P.: Denosumab for the treatment of osteoporosis and cancer-related conditions. Clin. Pharmacol. Ther., 2012; 91: 123-133
[PubMed]  
[30] Lichtenstein G.R., Yan S., Bala M., Blank M., Sands B.E.: Infliximab maintenance treatment reduces hospitalizations, surgeries, and procedures in fistulizing Crohn's disease. Gastroenterology, 2005; 128: 862-869
[PubMed]  
[31] Lievre A., Bachet J.B., Boige V., Cayre A., Le Corre D., Buc E., Ychou M., Bouché O., Landi B., Louvet C., André T., Bibeau F., Diebold M.D., Rougier P., Ducreux M., Tomasic G., Emile J.F., Penault-Llorca F., Laurent-Puig P.: KRAS mutations as an independent prognostic factor in patients with advanced colorectal cancer treated with cetuximab. J. Clin. Oncol., 2008; 26: 374-379
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[32] Linenberger M.L., Maloney D.G., Bernstein I.D.: Antibody-directed therapies for hematological malignancies. Trends Mol. Med., 2002; 8: 69-76
[PubMed]  
[33] Loertscher R.: The utility of monoclonal antibody therapy in renal transplantation. Transplant. Proc., 2002; 34: 797-800
[PubMed]  
[34] Long A.A.: Monoclonal antibodies and other biologic agents in the treatment of asthma. MAbs, 2009: 1: 237-246
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[35] Maini R.N., Taylor P.C., Szechinski J., Pavelka K., Bröll J., Balint G., Emery P., Raemen F., Petersen J., Smolen J., Thomson D., Kishimoto T.: Double-blind randomized controlled clinical trial of the interleukin-6 receptor antagonist, tocilizumab, in European patients with rheumatoid arthritis who had an incomplete response to methotrexate. Arthritis Rheum., 2006; 54: 2817-2829
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[36] Malviya G., Conti F., Chianelli M., Scopinaro F., Dierckx R.A., Signore A.: Molecular imaging of rheumatoid arthritis by radiolabelled monoclonal antibodies: new imaging strategies to guide molecular therapies. Eur. J. Nucl. Med. Mol. Imaging, 2010; 37: 386-398
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[37] Marble D.J., Gordon K.B., Nickoloff B.J.: Targeting TNFa rapidly reduces density of dendritic cells and macrophages in psoriatic plaques with restoration of epidermal keratinocyte differentiation. J. Dermatol. Sci., 2007; 48: 87-101
[PubMed]  
[38] Martin D.F., Maguire M.G.: Ranibizumab and bevacizumab for neovascular age-related macular degeneration. N. Engl. J. Med., 2011; 364: 1897-1908
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[39] McLaughlin P., Grillo-López A.J., Link B.K., Levy R., Czuczman M.S., Williams M.E., Heyman M.R., Bence-Bruckler I., White C.A., Cabanillas F., Jain V., Ho A.D., Lister J., Wey K., Shen D., Dallaire B.K.: Rituximab chimeric anti-CD20 monoclonal antibody therapy for relapsed indolent lymphoma: half of patients respond to a four-dose treatment program. J. Clin. Oncol., 1998; 16: 2825-2833
[PubMed]  
[40] Motta G., Cea M., Moran E., Carbone F., Augusti V., Patrone F., Nencioni A.: Monoclonal antibodies for non-Hodgkin's lymphoma: state of the art and perspectives. Clin. Dev. Immunol., 2010; 2010: 428253
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[41] Mueller X.M.: Drug immunosuppression therapy for adult heart transplantation. Part 1: immune response to allograft and mechanism of action of immunosuppressants. Ann. Thorac. Surg., 2004; 77: 354-362
[PubMed]  
[42] Narbutt J., Lesiak A., Sysa-Jędrzejowska A., Szepietowski J.: Inhibitory TNF-α w leczeniu łuszczycy zwyczajnej i łuszczycowego zapalenia stawów: dobór pacjenta i monitorowanie terapii. Dermatologia Kliniczna, 2009; 11: 226-236
[Abstract]  [Full Text PDF]  
[43] Nelson A.L., Dhimolea E., Reichert J.M.: Development trends for human monoclonal antibody therapeutics. Nat. Rev. Drug Discov., 2010; 9: 767-774
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[44] Nowak J.Z., Bienias W.: Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (AMD): etiopatogeneza i strategie terapeutyczne. Postępy Hig. Med. Dośw., 2007; 61: 83-94
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[45] Pachmann K., Camara O., Kroll T., Gajda M., Gellner A.K., Wotschadlo J., Runnebaum I.B.: Efficacy control of therapy using circulating epithelial tumor cells (CETC) as "liquid biopsy": trastuzumab in HER2/neu-positive breast carcinoma. J. Cancer Res. Clin. Oncol., 2011; 137: 1317-1327
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[46] Pelaia G., Gallelli L., Renda T., Romeo P., Busceti M.T., Grembiale R.D., Maselli R., Marsico S.A., Vatrella A.: Update on optimal use of omalizumab in management of asthma. J. Asthma Allergy, 2011; 4: 49-59
[PubMed]  [Full Text PDF]  
[47] Reichert J.M.: Antibody-based therapeutics to watch in 2011. MAbs, 2011; 3: 76-99
[PubMed]  
[48] Revicki D.A., Willian M.K., Menter A., Gordon K.B., Kimball A.B., Leonardi C.L., Langley R.G., Kimel M., Okun M.: Impact of adalimumab treatment on patient-reported outcomes: results from a Phase III clinical trial in patients with moderate to severe plaque psoriasis. J. Dermatol. Treat., 2007; 18: 341-350
[PubMed]  
[49] Rutgeerts P.J., Mellili L.E., Li J., Pollack P.F.: Adalimumab maintains improvement in inflammatory bowel disease questionnaire (IBDQ) scores over 1 year following the initial attainment of remisssion in patients with moderately severely active Crohn's disease: results of the CLASSIC II study. Gastroenterology, 2006; 130: A479
[50] Santini D., Pantano F., Vincenzi B., Loupakis F., Caraglia M., Falcone A., Tonini G.: Molecular predictive factors of response to anti-EGFR antibodies in colorectal cancer patients. Eur. J. Cancer, 2008; 6 (Suppl.): 86-90
[Full Text PDF]  
[51] Schön M.P.: Efalizumab in the treatment of psoriasis: mode of action, clinical indications, efficacy, and safety. Clin. Dermatol., 2008; 26: 509-514
[PubMed]  
[52] Sievers E.L., Larson R.A., Stadtmauer E.A., Estey E., Löwenberg B., Dombret H., Karanes C., Theobald M., Bennett J.M., Sherman M.L., Berger M.S., Eten C.B., Loken M.R., van Dongen J.J., Bernstein I.D., Appelbaum F.R.: Efficacy and safety of gemtuzumab ozogamicin in patients with CD33-positive acute myeloid leukemia in first relapse. J. Clin. Oncol., 2001; 19: 3244-3254
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[53] Skoczek M., Grela-Wojewoda A., Rolski J.: Terapia celowana Część II. Zastosowanie kliniczne leków hamujących aktywność kinazy tyrozynowej - przeciwciała monoklonalne. Współczesna Onkologia, 2008; 12: 363-369
[Abstract]  
[54] Smolen J.S., Emery P.: Infliximab: 12 years of experience. Arthritis Res. Ther., 2011; 13 (Suppl. 1): S2
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[55] Smolen J.S., Kay J., Doyle M.K., Landewé R., Matteson E.L., Wollenhaupt J., Gaylis N., Murphy F.T., Neal J.S., Zhou Y., Visvanathan S., Hsia E.C., Rahman M.U.: Golimumab in patients with active rheumatoid arthritis after treatment with tumour necrosis factor α inhibitors (GO-AFTER study): a multicentre, randomised, double-blind, placebo-controlled, phase III trial. Lancet, 2009; 374: 210-221
[PubMed]  
[56] Smolen J., Landewé R.B., Mease P., Brzezicki J., Mason D., Luijtens K., van Vollenhoven R.F., Kavanaugh A., Schiff M., Burmester G.R., Strand V., Vencovsky J., van der Heijde D.: Efficacy and safety of certolizumab pegol plus methotrexate in active rheumatoid arthritis: the RAPID 2 study. Ann. Rheum. Dis., 2009; 68: 797-804
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[57] Soler M., Matz J., Townley R., Buhl R., O'Brien J., Fox H., Thirlwell J., Gupta N., Della Cioppa G.: The anti-IgE antibody omalizumab reduces exacerbations and steroid requirement in allergic asthmatics. Eur. Respir. J., 2001; 18: 254-261
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[58] Sosińska-Mielcarek K., Jassem J.: Przeciwciała monoklonalne w leczeniu nowotworów litych. Onkologia w Praktyce Klinicznej, 2005; 1: 225-232
[Abstract]  [Full Text PDF]  
[59] Strunk R.C., Bloomberg G.R.: Omalizumab for asthma. N. Engl. J. Med., 2006; 354: 2689-2695
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[60] Szmyrka-Kaczmarek M., Wiland P.: Tocilizumab - inhibitor receptora interleukiny 6 - nowa opcja terapeutyczna w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów. Reumatologia, 2009; 47: 85-94
[Abstract]  
[61] Świerkot J., Madej M.: Znaczenie leków biologicznych w terapii reumatoidalnego zapalenia stawów ze szczególnym uwzględnieniem uzyskania remisji choroby. Część I. Inhibitory czynnika martwicy nowotworów. Pol. Merkur. Lekarski, 2011; 30: 283-288
[PubMed]  
[62] Świerkot J., Madej M.: Znaczenie leków biologicznych w terapii reumatoidalnego zapalenia stawów ze szczególnym uwzględnieniem uzyskania remisji choroby. Część II. Tocilizumab, Abatacept, Rituximab - leki o innych mechanizmach działania niż inhibitory TNF-α. Pol. Merkur. Lekarski, 2011; 30: 289-294
[PubMed]  
[63] Tak P.P., Kalden J.R.: Advances in rheumatology: new targeted therapeutics. Arthritis Res. Ther., 2011; 13 (Suppl. 1): S5
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[64] Takeda A.L., Colquitt J., Clegg A.J., Jones J.: Pegaptanib and ranibizumab for neovascular age-related macular degeneration: a systematic review. Br. J. Ophthalmol., 2007; 91: 1177-1182
[PubMed]  
[65] van de Putte L.B., Rau R., Breedveld F.C., Kalden J.R., Malaise M.G., van Riel P.L., Schattenkirchner M., Emery P., Burmester G.R., Zeidler H., Moutsopoulos H.M., Beck K., Kupper H.: Efficacy and safety of the fully human anti-tumor necrosis factor α monoclonal antibody adalimumab (D2E7) in DMARD refractory patients with rheumatoid arthritis: a 12 week, phase II study. Ann. Rheum. Dis., 2003; 62: 1168-1177
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[66] Warnke C., Menge T., Hartung H.P., Racke M.K., Cravens P.D., Bennett J.L., Frohman E.M., Greenberg B.M., Zamvil S.S., Gold R., Hemmer B., Kieseier B.C., Stüve O.: Natalizumab and progressive multifocal leukoencephalopathy: what are the causal factors and can it be avoided? Arch. Neurol., 2010; 67: 923-930
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[67] Weger W.: Current status and new developments in the treatment of psoriasis and psoriatic arthritis with biological agents. Br. J. Pharmacol., 2010; 160: 810-820
[PubMed]  [Full Text HTML]  [Full Text PDF]  
[68] Weiner L.M., Surana R., Wang S.: Monoclonal antibodies: versatile platforms for cancer immunotherapy. Nat. Rev. Immunol., 2010; 10: 317-327
[PubMed]  
[69] Wojtukiewicz M.Z., Sierko E.: Leczenie celowane u chorych na raka jelita grubego. Onkologia w Praktyce Klinicznej, 2007; 3: 286-297
[Abstract]  [Full Text PDF]  
Autorki deklarują brak potencjalnych konfliktów interesów.